1. Hazırlık Aşaması

Çorum katliamı da, ülke genelinde işlenen siyasi cinayetlerden, okul işgallerinden, Malatya, Kahramanmaraş, Gazi katliamlarından soyutlayanak; sağ-sol grupların çatışmasıyla değerlendirilemez. Böyle bir değerlendirme, siyasi cinayetlerin ve katliamların ardında yatan dinamikleri görmekten mahrumdur.

1961 Anayasası, ileriye yönelik bazı temel hak ve özgürlükler getirmişti. Memurlar, gençlik, köylü ve esnaf örgütleniyordu. Emek ağırlıklı, demokrasi yanlısı siyasi parti ve örgütlenmeler kurulmaya başladı. Vatandaş olmanın bilinci ve toplumsal muhalefet gelişiyordu. Uyanış ve örgütlenmenin sonucu olarak bağımsızlık, sömürü ve baskılar tartışılmaya başlandı. Emekçi kesimler, siyasi iktidarların uygulamalarını izlemeye, denetlemeye ve sorgulamaya yöneldiler. Bu yıllarda toplumsal muhalefetin geliştiği illerden biri de Çorum’du. Çorum’daki toplumsal muhalefetin yaygınlaşmasını baskıyla engellemeyi amaçladılar. Baskıya bir kılıf gerekiyordu. ?ç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da etnik ve mezhepsel topluluklar içiçe yaşıyordu. Bu bölgelerde işsizlik de fazlaydı. Tertip sahipleri, planlarını uygulamaya, etnik ve mezhepsel bir ayrım yaratma üzerinden gitmeyi yeğlediler. Bu amaçla, devletin ekonomik ve politik desteğiyle güçlendirilen ırkçı-şeriatçı örgütler devreye sokuldu. Bu örgütler, “Türk-?slam Sentezi” öğretisinin rehberliğinde, halkı Alevi-Sünni, Türk-Kürt olarak ayırmaya ve bu ayrılığı körüklemeye başladılar.

1980’de yapılan Çorum katliamı, bu planın uygulanmasında önemli bir halkadır. Ancak öncelikle, tertiplere direnecek demokrat güçleri kontrol ve baskı altına almak, saldırıda bulunacak güçleri güvenceye almak gerekiyordu. Bu amaçla Çorum Valiliği’ne sağ görüşlü ve taraflı (AP iktidarında ?çişleri Bakanlığı yapmış ve zehir hafiye diye tanınan Faruk SÜKAN’ın bacanağı) Rafet ÜÇELL? atandı. Emniyet Müdürlüğüne, yansızlığıyla tanınan Hasan UYAR’ın yerine, Tunceli’de birçok olaya adı karışmış olan Nail BOZKURT; Milli Eğitim Müdürlüğüne de MHP’nin militanı olarak tanınan Fethi KATAR getirildi. Demokrat olarak tanınan 40’a yakın polis tel emriyle başka illere atandı. Demokrat birçok okul yöneticisi ve öğretmenle memur, kentten sürgün edildi. Devletin birçok kurumu, faşistlerin karargahı haline getirildi. MHP’lilere yaygın olarak silah ruhsatı verilmeye başlandı.

Planlanan katliamın önhazırlıkları hakkında bilgilenmek üzere ABD’nin Türkiye Büyükelçiliğinde görev yapan Robert Alexandr PECK (CIA görevlisi olarak tanınmaktadır) Çorum’a gider ve kentte, MHP ?l Başkanı ve Yöneticileriyle, Vali ve CHP’li Belediye Başkanı Turhan KILIÇO?LU’yla görüşür. MHP’nin etkin olduğu köy ve ilçeler ile Alevi ve Sünni nüfusun dağılımı hakkında bilgi edinmeye çalışır. Aynı kişi, Çorum’dan sonra Amasya ve Tokat’a da gider.

Gazeteci - Yazar Cüneyt ARCAYÜREK, CHP hükümetinde ?çişleri Bakanlığı yapmış olan Hasan Fehmi GÜNE?’ten şu bilgileri alır:

“1979’da Amasya Belediye Başkanı Gündüz TÜREM, şimdi SHP ?l Başkanı, telefondaydı, ‘Bir Amerikalının geldiğini, görüşmek istediğini’, bildirdi. Amasya duyarlı bir kent, MHP’liler orada iyi örgütlenmişler. Adamın adı PECK’ti, ABD Büyükelçiliğinde görevliydi. Konuşmasını ve içeriği hemen bildirmesini söyledim. Vali Aydemir CEYHAN’ı aradım, Amerikalıyı kontrol altına almasını ve konuk etmesini bildirdim.

“Amasya Belediye Başkanımız beni aradı ve zarfın üstüne aldığı notları okudu. O zarfı da bana gönderdi sonra; PECK meraklıydı.

“Amasya’da Alevi-Sünni ve sağ-sol çatışması üzerine sorular soruyor ve ne zaman, hangi ölçüde bir çatışma çıkabileceğini araştırıyordu. Vali, adamı misafir etmişti bir devlet kuruluşunda

“Nedense misafirhanede rahat edememiş PECK. Sabah erkenden, kahvaltı etmek için, Saraçoğlu tesisleri diye anılan, bize göre MHP’lilerin merkezi bir yere gitmiş. PECK’i izledik. Daha sonra Karadeniz kıyısına gitti. Hep aynı soruları soruyordu. ‘Bir kıvılcım patlama yaratır’ı araştırıyordu. .... Gündüz ÖKÇÜN’e gittim, anlattım. PECK, CIA ajanıydı. M?T ve başka kanallar CIA ajanı olduğunu bildiriyordu. Kıbrıs’taki CIA istasyonuna bağlıydı.” 1

Çorum’da deneme niteliğinde birtakım olaylar çıkartılıyor. Ülkücüler, Alaca ?lçesinde bir şoförü öldürmüş, katil bulunamıyor. Mart 1980’de, CHP Gençlik Kolu üyesi Cemal KEPÇEL? dükkanında silahlı saldırıyla yaşamını yitiriyor. Ülkücü katil, uzun süre sonra Çanakkale’de yakalanıyor; üzerinde öldürülecek CHP’lilerin isim listesi çıkıyor. Bunlar sadece sınırlı örnekler. Bu dönemde, kentte meydana gelen çok sayıda saldırı ve yaralamanın suçluları bulun(a)mamaktadır.

19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı kutlama hazırlıkları sırasında, ülkücüler, bayram törenine katılan kızların kıyafetlerini gerekçe göstererek halkı tahrik amacıyla şu bildiriyi dağıtırlar:

“MÜSLÜMAN, NAMUSUNA SAH?P ÇIK!

“19 Mayıs gösterileri adı altında yine masum bacılarımızın iffet ve hayasına kahpece ve haince saldıracak bir gün geliyor. Yüreklerimizi parçalıyor, içimize kan akıtılıyor. Yine Müslüman evladı kan ağlaya ağlaya, kâfir düzen tarafından soyularak, en müstehcen ve kepaze kılıkta teşhir edilecektir.

“Bin yıllık mübarek tarihimize bundan büyük bir leke sürülebilir mi?

“Kurtuluş Savaşında namusunu Yunan eli kirletmektense ölmeyi tercih eden mübarek ninelerimizin kemikleri sızlamaz mı?

“Ey Müslüman, düşün, süngüyle ana karnından çocuk çıkartan zihniyetle bu zihniyetin farkı ne? ‘Namazını kıl, orucunu tut yeter, karışan mı var?’ diyen gafil Müslüman, sen de düşün.

“Düşün ki, hâddini bilmeyenlere bildirelim hâdlerini. ?u hadis-i şerifi asla unutma: Haksızlık karşısında susan, dilsiz şeytandır. Ne mutlu canı ile kanı ile malı ile C?HAD edenlere / ?slamcı Gençlik.” 2

Katliam için ortamın yeterince olgunlaştığı bir döneme giriliyordu.

Gün SAZAK’ın öldürülmesi

MHP Genel Başkan Yardımcısı Gün SAZAK (I. MC Hükümetinde Gümrük ve Tekel Bakanlığı yapmıştır) 27 Mayıs 1980 günü Ankara’da vurularak öldürüldü. Bunun üzerine, MHP ve ÜGD gibi bağlı örgütler, Türkiye genelinde planlı bir saldırıya geçerler. Saldırı, özellikle Alevilerin yoğunlukta olduğu kentlerde yoğunlaşır. Saldırı kampanyasının sonuçlarıyla ilgili basında yer alan haberler.

* Çorum’da MHP’lilerin yürüyüşünde bir kişi öldü, 10 kişi yaralandı. 100 işyeri tahrip edildi.

* Sivas’ta sokağa çıkma yasağının kalkmasından sonra ülkücü bir grup polisle çatıştı. Bir komiser muavini ile bir ülkücü yaralandı.

* Devlet Planlama Teşkilatına yeni alınan ülkücüler, Başbakanlık yemekhanesinde saygı duruşu için memurları zorla ayağa kaldırdı, direnenler tartaklandı.

* Ankara’da üç günlük yas ilân eden ülkücüler, eğlence yerleri ve işyerlerinin üç gün süreyle açılmamasını istediler.

* Manisa’da esnafın kepenk kapatması için bildiri dağıtan 100 ülkücü gözaltına alındı.

* Konya’da amca çocuğu üç işçi, kaldıkları evi basan faşistlerce öldürüldü.

* Eskişehir’de üç kişi öldürüldü,

* Bursa, Adana ve ?stanbul’da yedi kişi öldürüldü.

* Sakarya’da TS?P merkezi saldırıya uğradı; bazı okullarda öğrencilerin derslere girmeme eylemi başlatıldı.

* ?zmir’in değişik semtlerinde protesto eylemleri yapan gruplarla polis arasında çatışma çıktı, bir polis memuru yaralandı.

* Çorum’da devam eden olaylarda iki polis öldürüldü, bir polis ağır yaralandı. Çorum’da sokağa çıkma yasağı konuldu.

* Merzifon’da başlayan ve bazı evlerle işyerlerinin tahrip edilmesiyle süren olaylardan sonra Amasya Valisi Abidin CO?KUN ?lçede gece sokağa çıkma yasağı koydu. ?lçede tüm okullar beş gün tatil edildi.

* Artvin’de Cemal ??M?EK ve oğlu Kemal ??M?EK silahlı saldırı sonucu yaralandı. Cemal ??M?EK öldü.

* Kars’ta bir kişi öldürüldü.

* Diyarbakır’da Abdülrezak ÖNER isimli işçi silahlı saldırıda öldü.

* Kütahya’da Halk-Der Başkanı Abdullah ÖZCAN ve Fakir Z?NC?RC? silahlı saldırı sonucu yaralandı, Abdullah ÖZCAN kurtarılamayarak öldü.

* Trabzon’da Fatih Eğitim Enstitüsü’nde yapılan saldırıda dört öğrenci yaralandı. 3

Gün SAZAK, Ankara’da öldürülmüştü. Eğer olacaksa, duygusal bir tepkinin Ankara’da gösterilmesi beklenirdi. Oysa Türkiye genelinde başlatılan saldırı, tahrip ve cinayetler günlerce sürdü. Özellikle Alevilerle Sünnilerin, Türklerle Kürtlerin iç içe yaşadığı kentlerde saldırı ve cinayetler halka yönetildi. Tüm bunları, duygusal bir tepkinin masum sonuçları olarak değerlendirmek mümkün değildir. Cereyan eden, planlı programlı bir cinayet ve saldırı kampanyasıdır.

Çorum katliamı, Gün SAZAK’ın ölümü gerekçe gösterilerek başlatılmıştır. 28 Mayıs Çarşamba günü, sağcı grupların (ülkücüler), Çorum’un en işlek caddesinde toplanmaya başladıkları görülür. Çoğunluğu çocuk ve gençlerden oluşan ülkücüler, bir süre sonra, elleri havada kurt işareti yaparak “Kanımız aksa da zafer ?slamın, Kana kan, intikam” sloganlarıyla yürüyüşe geçerler. Yürüyüş kısa sürede bir ‘saldırı yürüyüşü’ne dönüşür. Güzergah üzerinde bulunan ve solculara ait olan işyerleri tahrip edilmeye başlanır. Saldırının heyecanı, kortejin çevresindeki görevli polisleri de sarar ve polisler, saldırganları seyre dalar.

Kimi okullarda sağcı gruplar, öğrencileri eyleme ve derslere girmemeye zorlar. Endüstri Meslek Lisesinde sağcı bir grup, solcu öğrencileri dövmek isterken, kavgayı önlemeye çalışan okul müdürü ve yardımcıları polislerin engellemesiyle karşılaşırlar.

28 Mayıs günü başlatılan ilk eylem böyle noktalanır. Eylemden sonra sağcı gruplar ve MHP ?l Yöneticileri, ilk günün değerlendirmesini yaparak yeni saldırı hazırlıkları planlıyorlardı. Gün SAZAK’ın Ankara’da düzenlenen cenaze törenine katılmak için ayrılanlar kente dönmeye başlarlar. Ayrıca bazı yabancı turizm şirketleri de Çorum’a çeşitli bölgelerden MHP’li militan taşıyorlardı. 29 Mayıs günü başlatılacak ve günlerce sürecek saldırının planı, saldırı yapılacak semtler, bu semtlerde görevli olacakların listesi bu arada hazırlanır,

Günlük işlerinin uğraşısı içindeki Çorumlular, 29 Mayıs sabahı evlerinden çıktıklarında, cadde ve sokakların eşkıyalarca işgal edildiğini görürler. Yüzyıllar öncesinin eşkıyaları yağmacıydılar. Oysa bu eşkıyalar gözleri kanlı, ağızları beyaz köpüklü, elleri silahlı olarak insan avına çıkmışlardı. Yüzyıllar öncesi eşkıyalar, gereksinmeleri olan giyecek, yiyecek için yağma ve talan yapıyorlardı. Yörelerindeki ağalardan başka kimseyle ilişkileri yoktu. Oysa bu eşkıyalar, ABD, ?MF ve Dünya Bankasıyla ilişkilidirler. Kendilerini ülke ölçeğinde kollayan, yönlendiren, ekonomik ve politik destek veren siyasi iktidarlar ve güçler bulunmaktadır.

29 Mayıs 1980 sabahıdır. Faşist güruh, Çorum’un caddelerini, sokaklarını, meydanlarını işgal etmekle yetinmedi, Çorum’la bağlantılı bütün il, ilçe ve köy yollarını tuttular. Sağırların ve körlerin bile görebileceği bu hazırlıkların, devlet tarafından görülmemesi olanak dışıdır.

“Kana kan, intikam” sloganıyla saldırıya geçen faşistler, Alevi ve solculara ait önceden belirlenmiş işyerlerini tahrip etmeye ve yakmaya başladılar. Gördükleri kendilerinden olmayan herkese sopalarla saldırıyor ve esir alıyorlardı. Saldırıya uğrayanların, güvenlik güçlerine başvurduklarında aldıkları yanıt oldukça açıklayıcıydı: “Toplumsal olaydır, müdahale edemeyiz.”

Rıza ILIMAN, Çorum’da öğretmendir. Çorum’un kültürünün, folklorunun ve sorunlarının araştırılmasını, tartışılmasını; genç kuşağın kültürel çalışmalara katılmasını istemektedir. Bu tür çalışmaların kalıcılığını sağlamak amacıyla yerel bir günlük gazetenin çıkarılmasını düşünür. Kendisi memurdur. Eşi Yeter ILIMAN adına “Çorum” gazetesini çıkarır. 4 sayfalık gazetede; Çorum’un sorunlarını, kültürel ve siyasal etkinliklerini yansız olarak yansıtmaya çalışır. Çorum Gazetesi bu özelliği nedeniyle gerici ve faşist güçlerin ilk hedefi olmuştur. 29 Mayıs günü, saldırganlar, sol yayın bulunduran Bahar Kitabevi’ni silahlı tararlar. Kitabevinin sahibi Mustafa KARAKURT ve eşi, bodrum katına sığınarak canlarını kurtarmaya çalışırlar. Kitabevinin içinde ne buldularsa tahrip ederek yakan saldırganlar, sonra Çorum Gazetesi’ne yönelirler. Rıza ILIMAN, oğlu ile gazetenin yazıhanesinde oturmaktadır. Saldırganların gelişini gördüklerinde arabalarıyla uzaklaşırlar. Ama gazetenin matbaası ve bürosu tam bir harabeye çevrilir, bütün eşyalar tahrip edilerek yakılır. Gazetede işçi olarak çalışan Vahap AVCI ve Murtaza KARATÜRK, binanın köşelerine sığınarak canlarını kurtarırlar.

Saldırganlar, Alevilerin ve solcuların çoğunlukta oldukları Milönü Mahallesine yönelirler. Gelişmeleri izleyen Milönü halkı, yollarda barikatlar kurarak önlemlerini almaya çalışırlar. Saldırgan grup Milönü’ne üç ayrı koldan yürümektedir. Bir kol, Gazipaşa ?lkokulu yanındaki yoldan, diğer bir grup Eski Mecitözü Caddesi’nden, başka bir grup da Yetiştirme Yurdunun yanındaki yoldan “Kana kan intikam, kanımız aksa da zafer ?slamın” sloganıyla Milönü’ne doğru yaklaşmaktadır. Faşistleri yolda sol bir gruba mensup devrimciler karşılar. Karşılıklı çatışma başlar. Bu sırada çevrede olan polis ekibi, savunmada olan sol gruba saldırarak iki kişiyi gözaltına almaya çalışır, ancak sert bir tepkiyle karşılaşırlar ve olay yerinden ayrılmak zorunda kalırlar.



Halk kendini korumaya çalışıyor

Çorum halkı, Kahramanmaraş katliamını anımsamaktadır. Kentte görevli polislerin yanlı tutumlarına tanık olmuşlardır. Bu yüzden, güvenliklerinin sağlanmasına ilişkin yegane çarenin kendi imkanlarına dayanmak olduğuna karar verirler. Ancak, ellerinde saldırganlarınkiyle eşdeğer nitelikte savunma gereçleri yoktu. ?imdilik asıl yapacakları, masalarını, sandalyelerini, biriket türünden malzemeleri mahalle girişlerine yığarak barikat oluşturmak ve barikat nöbetine durmaktı. Başka seçenekleri de yoktu. Demokrat, Alevi, Sünni, solcu ayrımı gözetmeden güçbirliğiyle giriş yollarında kurdukları barikatlarla önlemlerini alır ve kadını, genci, yaşlısıyla dönüşümlü olarak nöbet tutmaya başlarlar.

Milönü semtinde bunlar olurken; kentin başka semtlerinden (Kuruköprü, Üçevler, Sigorta, Mutluevler vb.), çatışmaların yoğunlaştığı, silah kullanıldığı, işyerlerinin tahrip edilerek yakıldığı haberleri geliyordu. Faşistlerin saldırılarına polisin seyirci kalması, bazı polislerin de faşist saldırganlara yardımcı olmaları, olayların genişlemesine ve yaygınlaşmasına neden oluyordu. Saldırı, genellikle Alevi ve solcuların oturdukları semtlere yönelmişti. Daha şimdiden, 45 yaşındaki Servet YILDIRIM öldürülmüş, Celal ERDO?AN (Öğretmen), Salih YILMAZ (Öğretmen), Turan KABALAK, Vedat EL?AÇIK, Hüseyin ??M?EK, Sefer EKEN, Sezai GÜREN, Neşet AYDIN, Mustafa NALLICA, Sadık VASIFO?LU, Hasan KÖSE, Aşır DEM?REL isimli kişiler de kurşunla ağır yaralanmışlardı. Altınevler semtinde evlerinin balkonunda oturan iki kızkardeş de, atılan ateşle yaralanmıştır.

Olayların kontrolden çıkması üzerine, Çorum Valisi Rafet ÜÇELL?, sokağa çıkma yasağı koymuş ve askeri birliklerden yardım istemişti. Askeri birlikler, kentte saldırıyı önlemek, güvenliği sağlamak için yollarda kurulan barikatların kalkmasını, karşılıklı çatışmanın durmasını sağlamaya çalışıyordu. Sadık ERAL, bu durumu şöyle anlatır:

“Barikat başında bekleyenlerle bir subay arasında şu konuşma geçiyor:

- Barikatları hemen kaldırın. Yoksa silah kullanmak zorunda kalacağız !

- Barikatları savunma amacıyla kurduk. Gördüğünüz gibi saldıran onlar !

- Barikatları kaldırıp güvenliği sağlamak zorundayız.

- Barikatları kaldırırsak yeni bir Kahramanmaraş katliamı yaşanır. Saldırganları dağıtmazsanız, barikatları kaldırmayız.

- Pazarlık yapmaya niyetimiz yok

- Öldürseniz bile barikatları terk etmeyeceğiz.

Barikatlar kalkmıyor. Askerlerle barikatçılar yan yana bekliyorlar. Barikatların yanlarında ateşler yakılıyor. Askerler ve halk birlikte ısınıyor.

Yer Ankara-Samsun karayolu üzeri... Çorum Kalesi yakınlarındaki büyük bir barikatın başı. Yine askerler ve barikatçılar... Bu sefer askerlerin başında Jandarma Yarbay Vural GÜR?DE var. Elinde telsiz. Barikatçılar, askerlere sırtları dönük durumda oturmuşlar. Yarbay GÜR?DE, telsizle konuşmakta. Konuştuğu, Vali Rafet ÜÇTELL?...

Telsiz konuşması orada bulunanlarca duyulmaktadır. Valiyle Yarbay GÜR?DE arasında şu konuşma geçer:

- Lütfen Ankara-Samsun karayolu trafiğe açılsın.

- Sayın Valim, yolu açmak için silah kullanmak zorunda kalacağız. Kan akar, bu da olayları tırmandırır. !

- Her şeye karşın yol trafiğe açılmalıdır. !

- Kan dökülür, ben açamam sayın Valim, buyurun siz açın...

Ankara-Samsun karayolundaki zayıf barikatları aşan 19 AN 709 plaka yazılı kırmızı renkli Renault marka bir otomobil, Milönü Semtini tarayarak boydan boya geçiyor. Ardından ateş açılıyor. Daha sonra, plakasının bir traktöre ait olduğu anlaşılan otomobilin içindeki polisleri tanıyanlar oluyor. Otomobilin polislere ait olduğu yolunda halk arasında kesin kanaat oluşuyor...” 4

Mayıs’ın 28, 29, 30’uncu günleridir. Karşılıklı çatışmalar sürmektedir. Askeri birliklerin devreye girmesiyle saldırılar ve çatışmalar denetim altına alınmış gibi görünmektedir. Bunu fırsat bilen güvenlik kuvvetleri, bazı mahallelerde operasyonlara başlar. Saldırıların başladığı günden beri güvenlik güçleri Milönü’ne giremiyorlardı. Arama sırasında güvenlik güçleri, Mutluevler-Su Deposu yakınında, yol ortasında kurşunlanarak öldürülmüş bir erkek cesediyle karşılaşırlar. Yapılan kimlik tespitinde cesedin polis memuru Abdurrahman KOÇAK’a ait olduğu belirlenir. Daha sonra Milönü’nde başka bir polisin daha öldürüldüğü, birinin de yaralandığı ortaya çıkmıştır. Bu olaydan yaralı kurtulan polis memuru Mehmet BEKTA?’ın ifadesi şöyledir:

“Trafikteki servisler kaldırılmış olduğu için, sabahları işe değişik vasıtalarla gidiyorduk. O sabah Muzaffer ile Milönü’nden geçerken boş bir arsadan üzerimize dört el ateş edildi. ‘Durun, teslim olun, silahlarınızı atın’ diye bağırdılar. Muzaffer silahını çekip ateş etmeye başladı. Benim Kırıkkale tutukluk yapmıştı. Onlar ateş etmeye devam ediyorlardı. O sırada Muzaffer vuruldu ve düştü. Düşünce ateş edenler uzaklaştılar. Muzaffer, ‘Hemşerim beni kurtar!’ dedi. Eğilip baktığımda ölmüştü. Onun tabancasını aldım ve kaçanların arkasından iki el ateş ettim. Bu sefer 100-150 kişi olarak bana doğru geliyorlardı. Yapacak bir şey yoktu, kaçarak bir apartmana girdim. Bu sırada attıkları bir tuğla alnıma gelmişti. Ev sahibi, ‘Girecek benim evi mi buldun, defo!’ dedi. Beni kovalayanları da içeri aldı. Üzerime atladılar ve beni sürükleyerek sokağa çıkarttılar. O sırada kendimi kaybetmişim. Eşim Gülay beni oradan olarak, hastaneye götürmüş.” 5

Başka söylentilere göre, Mehmet BEKTA?, birlikte olduğu polis memuru Muzaffer YE??LYURT’a Milönü’deki barikatların kaldırılmasını teklif etmektedir. Demokrat olduğu bilinen Muzaffer YE??LYURT karşı çıkınca, Mehmet BEKTA? silahını çekerek Muzaffer’i vurur. Barikatların yanında bulunanlar da olayı görüyor ve Mehmet BEKTA?’ın arkasına düşüyorlar. Olay açıklığa kavuşmuyor, ama iki solcu olayla ilgili olarak gözaltına alınıyor ve tutuklanıyorlar.



Polisler Milletvekiline saldırıyor

CHP Çorum Milletvekilleri ?ükrü BÜTÜN ve Ethem EKEN ile Senatör Abdullah ERCAN olayları yerinde incelemek üzere Çorum’a gelirler. TBMM üyeleri, CHP’li Belediye Başkanı Turhan KILIÇO?LU’nun makamında olaylar hakkında bilgi almakta, değerlendirme yapmaktadırlar. Bu sırada, Belediye Başkanının odasına, yüzü sararmış, heyecanlı, telaşlı bir genç girer. Saldırganların ateşli silahla yaraladığı iki gencin durumlarının ağır olduğunu, yaralıların hastaneye yetiştirilmesi gerektiğini anlatır. Haber üzerine CHP’li parlamenterler hemen dışarı koşarak yaralılara yardım etmeye çalışırlar. Dışarıda polis ekibinin beklediği görülür. Ekipten Kemal MARA?LI, “Olayların sorumlusu sizsiniz, polisleri siz öldürttünüz, komünistler” diye milletvekillerine bağırır. Bunun üzerine, ekipteki diğer polisler de harekete geçer ve parlamenterlere saldırır. Milletvekilleri, saldırıdan korunmak için ellerini siper ederler. ?tişme sırasında, Milletvekili ?ükrü Bütün’ün belindeki tabanca yere düşer. Polis Kemal MARA?LI, hemen tabancayı kapar ve milletvekillerine çevirir. O sırada, söz konusu iki genci vuran MHP’liler de geri dönerek milletvekillerine saldırırlar. Neyse ki, olay yerine gelen bir başka polis ekibinin saldırgan polislere ve MHP’lilere müdahale ederek silah çekmesi üzerine daha vahim bir gelişmenin önüne geçilir. Ancak, ilk ekipten polisler tehditkar sözler sarfetmekten geri durmaz. Polisin birinin milletvekillerine, “Bir ateş edin, halinizi görürsünüz. Biz de sizi vururuz” dediği duyulur. 6



Ethem EKEN anlatıyor (CHP Çorum Milletvekili /1977-1980): ”28 Mayıs 1980 günü saldırı olayının başladığını duyunca ?ükrü BÜTÜN ile hemen Çorum’a geldik. Saldırı devam ediyordu. Önce Vali Rafet ÜÇELL? ile görüştük. Vali saldırganları korurcasına savunma yapıyordu. Zaten bu olay, Vali Rafet ÜÇELL? ile Emniyet Müdürü Nail BOZKURT’un Çorum’a atanmasıyla başladı. Valinin yanından ayrıldık. Faşistler cadde ve sokaklarda slogan atarak işyerlerini tahrip ediyor ve yakıyorlardı. Ben doğruca öğretmen ?smail PAMUK’un evine gittim. ?smail PAMUK’un evi saldırının yoğunlaştığı Milönü ve caddeye egemendi. Evin teras katına geçtim. Telefonu da oraya aldım. Saldırının ne denli yaygınlaştığını, tahrip edilen işyerlerini, polisin seyirci oluşunu oradan net görüyorum. Valiye, Emniyet Müdürüne aralıksız telefon ederek önlem alınmasını söylüyordum. Ayrıca Ankara’ya, Başbakan ve ?çişleri Bakanına da sık sık bilgi vererek önlemlerin yetersiz olduğunu, olaylara derhal müdahale edilmesini istiyordum. Ayrıca bizim partinin (CHP) Yönetim Kuruluna, milletvekillerine de bilgi veriyordum ve gerekli yerlerle ilgi kurulmasını, olaya müdahale edilmesini söyleyerek desteklerini istiyordum. Maalesef Çorum’da yetkililer ve emniyet güçleri taraflıydılar. Müdahaleyi sürekli savsaklıyorlardı. Ben de sert uyarılarla tepkimi gösteriyordum. Bunun etkisiyle olacak ki, Vali Rafet ÜÇELL? ve Emniyet Müdürü Nail BOZKURT tel emriyle derhal görevden alındılar. Olaylar ondan sonra denetim altına alınabildi.

“Ankara’ya döndüm. Katliamla ilgili raporumuzu hem CHP Merkez Yönetimine, hem ?çişleri Bakanına verdik.

Çorum AP ve CHP Milletvekilleri olarak birlikte Başbakan Süleyman DEM?REL’le görüşmek için randevu istedik. Bir türlü yanıt alamadık. Bir gün TBMM’de yapılan bir görüşmeye Süleyman DEM?REL katılmıştı. Hemen yanına giderek, Çorum olaylarını kendisine iletmek istediğimizi, Çorum AP ve CHP milletvekilleri ve senatörleriyle birlikte görüşeceğimizi, randevu verilmesini söyledim. ‘Hemen’ dedi ve not aldı. Bekliyoruz, bir türlü yanıt gelmiyordu. Bir gün randevu verildiği haberi geldi; ancak, CHP milletvekilleriyle görüşeceğini söylüyormuş. Anlaşılıyordu ki önce AP ve MHP milletvekillerini çağırmış ve ayrı görüşmüş. Bizi de ayrı çağıracak ve şov yapacak. Arkadaşlarıma dedim ki, ben gitmiyorum. Zaten Çorum’a gitmem gerekiyor dedim. Gitmedim. Arkadaşlarımız ?ükrü BÜTÜN, CHP Senatörü Abdullah ERCAN gitmişlerdi. Dediğim gibi, her zamanki şovuyla nutuk çekmişti.

“Çorum katliamı, rastlantı değildir. Devletin bilgisi dahilinde ve önceden planlanan bir hazırlığın sonucudur. Saldırı ve katliam, asla Alevi-Sünni çatışması değildir. Bu, faşistlerin ve destek verenlerin kılıflamasıdır.”

?çişleri Bakanı Vekili Orhan EREN, Jandarma Genel Komutanı Org. Sedat CELASUN birlikte Çorum’a gelir. Valilikte bir toplantı düzenlenir. Toplantıya Çorum Valisi, Emniyet Müdürü, Çorum’da örgütlü bulunan siyasi partilerin yöneticileri; CHP Milletvekilleri Ethem EKEN, ?ükrü BÜTÜN, Senatör Abdullah ERCAN, AP Milletvekilleri Aslan TOPÇUBA?I, Ahmet C?NBEK katılmışlardır. Olaylar değerlendirilir ve önlemler üzerinde durulur. Çorum Valisi Rafet ÜÇELL? ağlamaklı ve acındırıcı biçimde; “Milönü’nden gelip evimi basacaklarmış, çocuklarımı ve beni öldüreceklermiş” der. Olayları yanlı anlatır.

CHP Senatörü Abdullah ERCAN da emniyet kuvvetlerinin davranışından yakınır. Jandarma Genel Komutanı Sedat CELASUN, acıklı ve ağlamaklı konuşmasından etkilendiği Valiyi; “Biz gerekli yerlerden emir aldık. Milönü’ne tanklarla girip olaylara son vereceğiz” diye yanıtlar.

CHP Çorum Milletvekili Ethem EKEN olaya açıklık getirmeye çalışır: “Nasıl olur sayın Paşam? Milönü’ne tanklarla girmek neyi çözer? Bu daha çok kan dökülmesine neden olur. Belki bir Milönü hiçbir şey değil ama, Türkiye’de 14 milyona yakın Alevi vatandaş yaşamaktadır. Milönü’ne tanklarla girip kan döküldüğünde tüm ülkede büyük olaylar çıkar.”

Çözüme yardımcı olmak üzere alınan karar şöyledir: “Kendi aramızda bir heyet kurup vatandaşların içine girelim. Onları yatıştırmaya, barikatları kaldırmaya çalışalım.” Oluşturulan heyet Milönü’nde barikattaki vatandaşlarla konuşur ve ikna edilen Milönü halkı barikatı kaldırır. 8

Vali ve Emniyet Müdürü görevden alınıyor

“Olayların başladığı 28 Mayıs 1980 gününden beri saldırı ve katliam sürüyor. Özellikle Kuruköprü, Sigortaevleri, Terlemezevler Mahallesinde çatışmalar yoğunlaşmıştır. Milönü, Kale Mahallesi, Esnafevleri, ?enyurt, Bahçelievler, Karşıyaka, Nadık Mahallesinde ise halk kendi güvenliğini kurulan barikatlarla sağlamaya çalışıyordu. Askeri birliklerin müdahalesinin sonucu saldırı olayı kısmen de olsa denetim altına alınabilmiştir.

“Olaylardan sonra Çorum’da operasyon başladı. Ancak halk, başta Vali Rafet ÜÇELL?, Emniyet Müdürü Nail BOZKURT ve tüm Yönetim Kadrosunu suçlu sayıyordu. Haklı görülen nedenleri de vardı. Çorum Emniyetinde görevli polislerin olayı başlatanlarla birlikte olduğu, onlara silah ve mermi getirdiği, ordu birliklerinin yapacağı aramaları önceden haber vererek saldırganların silahlarını saklamalarına yardımcı oldukları, bazı köylerden gelen silahlı militanları şehre soktukları tespit edilmiştir.

“Vali ve Emniyet Müdürünün yanlılığı anlaşılmıştır. Bunun üzerine Vali Rafet ÜÇELL? ile Emniyet Müdürü Nail BOZKURT görevlerinden alınarak; Valiliğe ?çişleri Bakanlığı Özlük ?şleri Genel Müdürü Yüksel ÇAVU?O?LU, Emniyet Müdürlüğüne de Erdem YURTSEVEN atandılar.” 9

Çorum dışına taşan ölüm

Faşist saldırganlar, Çorum’un giriş-çıkışlarını işgal ederek araçları tek tek arıyor, solcu ve Alevi yolculara işkence ediyorlardı. Yolculara adeta vize uygulanmaktadır. Yolculara işkence etmekle yetinilmiyor, üzerlerindeki para ve kıymetli eşyalar da gasp ediliyordu.

Çorum-Ortaköy karayolu, MHP’lilerin yoğunlukta olduğu Ovasaray Köyünün yakınından geçmektedir. Ovasaray’dan 35-40 MHP’li militan yolu kapatır; Çorum’dan Alevi köyü Kozluca’ya giden bir kamyonu durdururlar. Selahattin ve Metin ARDIÇ adlı iki genç kardeşi kamyondan indiren faşistler, gençleri işkenceli sorgulamadan geçirirler. Selahattin’i vurarak ağır yaralarlar. Selahattin’in küçük kardeşi Metin henüz 10 yaşlarındadır. Ağabeyinin kanlar içinde yerde yatışını, eli silahlı faşistlerin bakışlarını gördükçe korkudan titremektedir. Saldırganlardan biri, kamyonun yönünü Çorum’a doğru çevirir, yaralı kardeşleri şoför mahalline yerleştirir. Ne var ki Metin daha çocuktur ve kamyonu kullanmasını bilmemektedir; yaşam mücadelesi içindeki Selahattin, yaşama umuduyla zor bela kamyonun direksiyonuna geçer, bir an evvel hastaneye yetiştmeye çalışmaktadır. Ama güçsüzleşmiş ve kan kaybetmektedir. ?ki kardeş SSK Hastanesinin önüne kadar güç bela gelebilmişlerdir. Bu hastane, faşistlerin üs olarak kullandıkları bir yerdir. Çaresiz hastaneye giren Selahattin’in ilk tedavisi yapılır ve sigortalı olmadığı gerekçesiyle Devlet Hastanesine gönderilir.

Selahattin ARDIÇ’ın kan kaybı oldukça fazladır. Yardıma ihtiyacı vardır. Kardeşi Metin’i babasına gönderir. Babadır, acı haber üzerine hastaneye koşar. Hastanenin etrafı saldırgan faşistlerin denetimindedir. Tüm zorlukları göğüsleyerek oğlunu kurtarmaya uğraşır. Selahattin’in kan grubunun belirlenmesi gerekmektedir. Bir şişeye konulan kan, tahlil için Kan Merkezine gönderilmek üzere babasına verilir. Yollar, faşistlerin işgalindedir. Baba Cemal, her şeyi göze alarak yola çıkar. Hastaneye ulaşır, ne var ki bir görevli, “Komünistler burada kan tahlili yapamazlar” diyerek Baba Cemal’ın elindeki şişeyi alır ve SSK Hastanesinin önündeki barikata vurarak kırar. Sonuç: Kan tahlili yapılamadığı için gerekli kan bulunamamış ve Selahattin kan kaybından yaşamını yitirmiştir. 10

Ankara’da ameliyat sonucu yaşamını yitirmiş bir Alevi kadının cenazesi köyüne götürülmektedir. Cenaze arabası, Kuruköprü mevkiinde durdurulur. Eli silahlı faşistler, minibüstekilerin tümünü ve cenazeyi arabadan indirir. Kimlik tespiti yapılır, yolcuların Alevi olduğunu öğrenirler. Faşistler, cenazeyi açmak isterler. Cenaze sahipleri yaslıdır, defin ve yola çıkma belgelerini gösterirler. Belgeler yırtılır, coplarla cenaze sahipleri dövülür. Cenaze sahipleri yalvarmakta, karanlık çökmeden cenazeyi köye yetiştirmek istemektedirler. Ama karşılarındaki, ölüden bile intikam almaya çalışan gözlerini kan bürümüş faşistlerdir. Tabutu tekmeler, hakaretler savururlar. Sonunda, saldırganların içinde orta yaşlı birinin, “Bırakın şu pezevenkleri, cehennem olup gitsinler” demesiyle cenaze arabası yola devam edebilir. 11

Gün SAZAK’ın ölümünden beri ulaşıma kapalı yollar arasında, MHP’lilerin etkin olduğu Sünni köylerin yakınından geçenler de vardı. MHP’li olarak bilinen Kayı, Ovasaray ve Cemilbey Köyleri ile Çorum arası 25 kilometrelik yoldan hiçbir Alevinin geçmesine izin verilmiyordu. Aynı bölgedeki Ahmetoğlan, Çobandoğan, Savak ve Yoğunşehit Köylerinde yaşayan Aleviler, esir kampındaymışcasına dışarı çıkamıyor ve zorunlu gereksinimlerini karşılayamıyorlardı. Hayvanlar içerde, insanlar içerde, ekinler tarlada, eli silahlı faşistler yollarda... 12

Faşistler, insan avındaydı. Önlerine geleni öldürüyor, işkence ediyorlardı. ?hbar üzerine Mutluevler inşaatında iki ceset bulunur. Kimlik belirlemesinde birinin Yahya BARAN’a, diğerinin de Osman AKSU’ya ait olduğu ortaya çıkar. Elleri, gözleri ve ağızları bağlı olan cesetlerin her birinde 18’er kurşun yarası olduğu saptanır. Yahya BARAN’ın, sağ görüşlü Adnan BARAN’ın akrabası olduğu öğrenilir. 13

Faşist saldırganlar köy yollarını tutmuşlardır. Araçlardan indirilen solcuları, Alevileri veya kentte ele geçirdikleri kişileri tarlalara, inşaatlara götürerek orada öldürüyor, ekili tarlalara gömüyorlardı. Birkaç örnek şöyle:

* Eskiekin Köyü sınırları içinde, buğday tarlalarında iki gencin cesedi ortaya çıkarılmıştır. Osmancık-Mehmet Teke Köyü nüfusuna kayıtlı Kazım GÜLER’e ait cesedin kurşunla delik-deşik edildiği; kimliği belirlenemeyen diğer cesedin de işkence edildikten sonra silahla öldürüldüğü...

* Bayat’ın Gökboğaz Mevkiinde ?eref ?AH?N adında bir gencin; Elvan Çelebi Köyü sınırları içindeki tarlalarda da SSK Çorum Hastanesinde çalışan Necati GÖKTA?’ın silahla taranan cesedi bulunmuştur. Tarlalarda bulunan cesetlerin tümünün solcu ve Alevilere ait olduğu; cesedi bulunmayan nice kayıp bulunduğu görülmüştür.

Halkı kışkırtan polis

Kemal MARA?LI isimli polis memuru, MHP militanı gibi çalışan polislerin en önde gelenlerindendi. Olaylar başlamadan önce Kayseri’ye tayini çıkmış, ama ilişkisini kesmemiş olan MARA?LI, Çorum’da görev yapmaya devam etmektedir. Aynı durumda olan ve tayini çıktığı halde Çorum’da bekletilen çok sayıda polis olduğu bildirilmektedir.

Polis Memuru Kemal MARA?LI, olay süresince Çorum’un cadde, sokak ve mahallelerini gezerek sürekli olarak halkı tahrik etmeye, kışkırtmaya çalışmaktadır. Kemal MARA?LI, kendi görüşünde olan bir polis ekibiyle Milönü’ne girmeye çalışır. Milönü halkı, kurduğu barikatlarla yanlı görülen bu polislerin mahalleye girmelerini engellemeye çalışırlar ve durumu askeri birlik komutanı General ?ahabettin ESENGÜL’e bildirirler. General ESENGÜL, hemen Valiyi arar ve ‘Oraya polis girmeyecektir. Eğer polis girerse askerin vur emri var” uyarısında bulunur. Bunun üzerine polislerin Milönü semtine girmesi engellenmiş olur. Bu engellemeye sinirlenen Polis Kemal MARA?LI ekipten ayrılır, Yeşilyurt Mahallesindeki evine döner. Olay çıkarmadığı için rahat değildir. Evine girerken mahalle halkını kışkırtmayı sürdürür. Karısına, “Hiç korkma, kafalarına taş at. Yeter ki karakola gelsinler. Ben o zaman gösteririm. Burasını hepsine mezar yapacağım. Çorum’u kan denizine çevireceğim” diye mahallelinin duyacağı şekilde bağırmaktadır.

Kemal MARA?LI’nın adı sonraki kanlı olaylara karışır. Eşyalarını bırakarak karısıyla Çorum’u gizlice terk eder. Evini arayanlar, MHP’ye ait çok sayıda doküman bulur, duvarların da Türkeş’in fotoğraflarıyla süslendiği görülür. Sonradan Kemal MARA?LI, Çorum olaylarına karışma ve adam öldürme suçundan yargılanır. Önce idam cezası verilir, cezası sonra müebbete çevrilir. 14

Kent içi göç ve fırsatçılar

28 Mayıs 1980’de başlatılan saldırı ve katliam Haziran ayı boyunca sürmüştür. Saldırı, tahrip ve cinayetler, kent içinde göçe neden oldu. Bu, amaçlananlardan en azından birinin gerçekleştiği anlamına geliyordu. ?ç göç, yoğun olarak, Alevilerin ve Sünnilerin iç içe oturduğu mahalle ve semtlerde oldu. Sünnilerin çoğunlukta olduğu mahallelerde oturan Aleviler, gereksinmeleri olan eşyalarını el arabalarıyla, traktörlerle, sırtlarıyla Alevilerin çoğunlukta olduğu Milönü, Bahçelievler, Yeniyol, Yavrutuna, Kali, Gülalibey gibi semtlere; Alevilerin çoğunlukta olduğu mahallelerde oturan Sünniler de aynı biçimde Sünnilerin ağırlıklı olduğu Cepli, Kuduzhan, Çöplü, Ulukavak, Uçdutlar, Karakeçili gibi semtlere göç etmeye başladılar. Emniyet yetkililerine göre Çorum’da 600’e yakın aile iç göç yapmıştır. Artık Çorum kenti, Beyrut gibi keskin çizgilerle ayrılmış durumdadır.

?ç göçe karşın, Aleviler de Sünniler de olayların devam edeceği korkusu içindeydiler. Olası bir saldırıda kendilerini korumak amacıyla sopa, demir çubuk, silah ve benzeri gereçler temin etmeye çalışıyorlardı.

“Kurt dumanlı havayı sever” halk deyiminde olduğu gibi, fırsatçılar da toplumsal olayların yaygınlaştığı ortamlardan yararlanmaya çalışırlar. Çorum olaylarında da fırsatçılar türedi. Çıkarın sağı-solu, Alevisi-Sünnisi olmaz. Çorum’da Alevi-Sünni fırsatçıları gizlice ortaklık kurarlar. Sünniler mahallesinden göç eden Alevilerin evlerini ucuza almak için Sünni ortaklar devreye girer; Alevilerin yoğunlukta olduğu mahallelerden göç eden Sünnilerin evlerini de Alevi ortakları devreye girerek kelepir fiyatına satın alır. 15

Olaylardan ve iç göçlerden rahatsızlık duyan Çorum CHP ?l Başkanı ile AP ?l Başkanı şu açıklamayı yaptılar:

CHP ?l Başkanı Cemal SOLMAZ: “Çorum’da olayların başlamasına Gün SAZAK’ın öldürülmesi neden olmuştur. CHP’lilerin ve Alevi yurttaşlarımızın işyerlerinin yağmalanmasına, tahrip edilmesine, CHP’li parlamenterlerin tartaklanmasına, polis seyirci kalmıştır. Polis açıkça yan tutmuştur. ?şyerlerini yağmalayanlar, öldürülen polisin cenaze töreninde hazır bulunmuşlardır., Bunlar hakkında hiçbir işlem yapılmaması, vatandaşın tepkisine neden olmuştur. ?ldeki olay, köylere mezhep çatışması diye duyurulmuş, köylüler galeyana getirilmiştir. Dışarıdan gelen kışkırtmacıların yanında polisin yanlı tutumu, silahlanmayı da teşvik ediyor, mezhep çatışmasını da körüklüyor. Polis olayları yatıştıracağı yerde, tahrik ediyor. Çorum halkı şu anda nefes alamaz duruma girmiştir.”

AP ?l Başkanı Saffet CER?T: ”Sessiz ve sakin olan ilimizde büyük olaylar tezgahlanmıştır. Alevi ve Sünnilerin oturdukları yerlerde vatan hainlerince ve devlet düşmanlarınca tezgahlanan oyunda vatandaşlarımız tam olarak ağa düşürülememiştir. Eğer bunların planları tam olarak tutmuş olsaydı, ilimizde kan gövdeyi götürür, büyük katliamlar olurdu. Halkımızı tahrik edenlerin dışarıdan geldiği kanaatindeyiz. Kahramanmaraş olaylarını tertipleyenler de bunlardır. Maalesef, olaylar mezhep çatışması boyutuna ulaşmıştır ve Alevi-Sünni ayrımı keskin çizgilerle gerçekleştirilmiştir. Olayları nefretle kınıyoruz ve halkımızın eskisi gibi huzur içinde yaşamaları için elimizden geleni yapmaya çalışıyoruz.” 16

28 Mayıs 1980’de Çorum’da MHP’lilerin başlattığı saldırılar boyutlandı. Polisler MHP’lilerden yana hareket ediyorlar, bundan cesaret alan saldırganlar büsbütün dizginsizleşiyorlardı. Gelişmeler karşısında Vali, jandarmadan yardım istemek zorunda kalır. Askeri birlikler, kentin çeşitli yerlerine yerleşir ve olayların gidişatını varlıklarıyla önemli ölçüde tayin ederler. Jandarma birliğine Yarbay Vural GÜR?DE komut etmektedir.

Jandarma Yarbayı Vural GÜR?DE, polislerin solculara ve Alevilere karşı kinli tahriklerini, MHP’li saldırganlara nasıl yardımcı olduklarını görmekte; buna karşı önlemler almaktadır. Jandarma Komutanı, demokrat tutumu ve yansızlığıyla herkese güven verir. Faşistler bu durumdan rahatsız olur. Askeri birliklerin kenti boşaltmasını, bu başarılamazsa hiç olmazsa komutanın görevden alınmasını isterler.

MHP Çorum Milletvekili Mehmet IRMAK, Çorum’a gelir; iç savaşa dönüşen kanlı olayların yaygınlaşmasını önlemeye çalışan jandarma ve askeri birlik komutanlarına, “Neye engelliyorsunuz?” diye baskı yapar. Önce Jandarma Komutanı Vural GÜR?DE ile görüşür, tehditle susturmaya çalışır. Demokrat ve yansız tutumunda kararlı olan Yarbay’ı etkilemek mümkün olmaz. Milletvekili IRMAK, bu kez Çorum’da görevlendirilen askeri komutan Tuğgeneral ?ehabettin ESENGÜN’le görüşür. Tuğgeneral ?ehabettin ESENGÜL, Nokta Dergisi muhabirine, MHP Milletvekillerinin baskısını şöyle anlatır:

“?simlerini dahi hatırlamak istemiyorum. Bu milletvekilleri devamlı suretle yaranın kabuklaması değil, kanamasını isteyenlerdi. ?şleri güçleri Ankara’da belirli odakları tahrik etmek ve almış olduğu yetkilerle Çorum’a gelip karma karışık etmekti. Bu iki milletvekili olayların tarafımdan bastırılmasını memnuniyetle karşılamadı. Yani ne istiyorlardı? Bir taraf korunsun, diğer taraf öldürülsün. Yani katalizör rol oynamayacaksınız. Güvenlik tedbirleri tam olarak almayacaksınız, bir kesim ki ona Sünni kesim diyebilirsiniz, Alevileri esasen sıkışmış bir bölgede çevirmiş, onların üzerine saldırıp imha etmek istiyorlardı...

“Bir asker kişi olarak bir generale zaten tehditleri sökmezdi de. Ama ‘Senin cezanı biz veririz’ gibi bir davranış içindeydiler. Özellikle birisi fevkâlade küstah bir tavır içindeydi. Bunun karşısında benden gerekli uyarıları aldılar, zamanın Valisi Yüksel ÇAVU?O?LU’nun makamında, son olaylar sırasında kendilerine Çorum’da bulunmamalarının daha hayırlı olacağını, güvenlik kuvvetlerinin ve güvenlikten sorumlu bana bağlı birliklerin burada vazifeli olduğunu ve asker oldukça onların beklediği manzaranın ortaya çıkmayacağını kendisine söyledim.” 17

Süleyman DEM?REL hükümeti, MHP ve MSP’nin desteğiyle kurulan azınlık hükümetidir. Süleyman DEM?REL’in sağcı örgütleri koruduğu ve desteklediği herkesçe bilinmektedir. MHP’nın baskı ve önerisi doğrultusunda Jandarma Komutanı Yarbay Vural GÜR?DE görevden hemen alınır. Böylece, Çorum’da MHP’lilerin önündeki engellerden biri kalkmış oluyordu. 18

Çorum’da 28 Mayıs’da başlayan, Haziran ayı içinde de aralıklarla devam eden saldırı, tahrip, yakma ve cinayetler, noktalanmış görünmektedir. Oysa Çorum için için kaynıyordu.



Gazeteci gözüyle
Cumhuriyet Gazetesinin muhabiri Reha ÖZ ile Mahmut TUNABOYLU, olayların başladığı 28 Mayıs’tan 20 Haziran’a kadar olan birinci saldırıyı geniş bir şekilde incelediler. ?nceleme, dizi halinde yayımlandı. Bir bölümden bazı pasajlar şöyle:

“19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı öncesi MHP’liler, ‘?slamcı Gençlik’ adını kullanarak kentte bildiriler dağıtıyorlar ve ‘halkı cihada çağırıp, bayrama saldırmalarını, kızların iffetini kurtarmalarını’ istiyorlardı. Bayram günü eli sopalı, zincirli faşistler stad kapılarını tutarak halka saldırdılar. Çok sayıda kişiyi yaraladılar. Olaylardan sonra gözaltına alınan hiçbir faşist yokken, polis kent içinde sol görüşlü gençlerin oturduğu kahvehaneleri basıyor, karakola doldurulan gençler günlerce dayak yiyorlardı.

“Emniyet Müdürü Nail BOZKURT, faşistlerin eylemlerine karşı yumuşak bir tavır alırken, solun en küçük bir hareketine olanca gücüyle yükleniyor. Sol eğilimli gençler günlerce karakolda işkenceden geçiriliyor, adliyeye sevk edilmiyorlardı. Nail BOZKURT yanlı tavrını öylesine rahat kullanıyordu ki, bazen olanlardan Vali Rafet ÜÇELL?’nin bile haberi olmuyordu. Örneğin Çorum’un Ortaköy ?lçesine bağlı Karahacip Köyü yolunda yakalanan bir öğretmen ve üç faşistin üzerinde 7 tabanca ele geçirilmiş. Ancak kendisinden bilgi sorulan Vali ÜÇELL?, ‘Benim böyle bir olaydan haberim yok. Nasıl oldu, ben bir öğreneyim’ karşılığını vermişti...

“Yine Kargı ilçesinde MHP yanlıları ile devrimci gençler arasında çıkan silahlı çatışma sonucu, sol görüşlü bilinenlerle CHP’lilerin işyerleri tahrip edilmiş, faşist saldırganlar yerine, saldırıya uğrayan devrimciler karakollara çekilip dövülmüşlerdir. Bu olaylar da Vali’den gizleniyor, ancak olayların yinelenmesi iledir ki üzerine gidiliyor.

“Emniyet Müdürü Nail BOZKURT, son olarak Tekirdağ’dan ve Ankara Polatlı’dan Çorum’a atanan iki emniyet müdürü yardımcısını da kısa sürede tutum ve davranışlarıyla pasifize etti ve bu iki emniyet müdür yardımcısının bazı olaylara müdahale etmek istedikleri ve bu nedenle pasifize edildikleri Çorum’da herkesin bildiği bir gerçek...

“...29 Mayıs günlü olaylar hakkında bilgi sorulduğunda, Vali, bazı dükkanların taşlarla tahrip edildiğini, yakma, yıkma olayı olmadığını, ayrıca ölü de bulunmadığını ileri sürüyor. ‘Olaylarda sadece dört kişi yaralanmıştır’ diyordu. Vali olayları kimin çıkardığı yolundaki bir soruya da ‘Yorum yok’ şeklinde yanıt veriyordu.

“Oysa ÜÇELL?’nin bunları söylediği sırada Servet YILDIRIM adlı sol görüşlü bir yurttaş yaralanmış. Çorum Gazetesi ve 50’ye yakın işyeri tahrip edilip, ateşe verilmişti.

“... Tüm bu olanlardan sonra ?çişleri Bakanı Vekili Orhan EREN, Çorum’daki olayları ‘karşı görüşlerin’ çatışması olarak gösterebilmiştir. EREN, olaylarda güvenlik görevlilerinin yan tuttuğu yolundaki haberlere ilişkin bir soruya şu yanıtı vermişti: ‘Ben bu kanaatte değilim. Siz önce hüküm veriyorsunuz. Ona göre varsayım yapıyorsunuz. Bu olaylarda polis yan tutmamıştır. Olaylar zaten iki polisin öldürülmesi üzerine başlamıştır. Bu herhalde olaylar hakkında yeteri kadar fikir verir.’

“Daha önce de, öldürülen CHP’liler için ‘Öldürülenler normal CHP’liler değildir’ özdeyişini, siyasal yaşamımızdaki yerine tüm çirkinliğiyle oturtuveren EREN, altı polisin Çorum’daki olaylarda öncülük ettikleri gerekçesiyle işten el çektirildikleri ve bunun savcı yardımcısı tarafından resmi olarak açıklandığı hatırlatılınca da şu yanıtı vermişti: ‘Savcı Yardımcısından önce Savcı ve Vali vardır. Bunu Vali değil, Savcı Yardımcısı söylemiş. Çorum’da altı polis tutuklandı diye bir şey yok. ?çişleri Bakanlığı’na bu konuda bir bilgi gelmedi. Bu doğru değildir.’ “ 19

Hıfzı Veldet VEL?DEDEO?LU Çorumludur. Çocukluğunu, gençliğinin büyük bölümünü Çorum’da geçirmiş, çağdaş, ilerici bir toplumun oluşması için 70 yıla yakın uğraş veren bir bilim adamıdır. Çorum olaylarını duyduğunda dünyası sarsılır. Kinin ve yobazlığın önüne bilimin ve aklın geçmesini isteyerek üzüntülerini şöyle dile getirir:

“Hürriyet Gazetesinde Çorum kentinin düşman kamplara bölünmüş durumunu gösteren plana baktım. Cumhuriyet Gazetesinin 20-21 ve 22 haziran 1980 sayılarında Reha ÖZ ve Mahmut TURNABOYLU’nun Çorum olaylarını anlatan röportajlarını okudum. Yerinde yapılmış gözlemlere dayanan bu incelemeler beni -itiraf edeyim- çok büyük üzüntüye ve dehşete düşürdü. Onlarda sözü edilen mahallelerden bir bölümü çocukken barış içinde sere-serpe oynadığımız yerlerdi. Milönü, Bahçelievler gibi semtler ise, baharda çiğdem topladığımız, yazın kurulan harmanlarında düven sürmeye gittiğimiz düzlüklerdi. Demek buralar birkaç gün içinde savaş cephelerine dönüşmüş, binlerce kurşun vızıltılarına sahne olmuştu. Benim hemşerilerimden bir bölümü, başka bir bölümünü kıyasıya yok etmeye kalkışmıştı oralarda. Acaba niçin? Bunu bilen var mıydı aralarında? Bir türlü inanasım gelmiyordu bu katliam girişimine.

“?u günlerde Çorum’dan ?stanbul’a gelmiş olan birkaç tanıdık, Çorum’u alt-üst etmeye kalkışan ve kentte tahribat yapan militanlardan çoğunun Çorum’un yabancısı olduğunu, dışarıdan geldiklerini söylediler. Hem bunu söyleyenler Alevi değil Sünni, solcu değil AP’li kişiler, kendi hallerinde bir karı-koca. Evleri Alevilerin çoğunlukta olduğu bir mahallede bulunduğu için onları da Alevi sanmışlar, militan saldırganlarca rahatsız edilmişler. Çok tedirgin bir durumdaydılar. ?ş bulup yerleşmek umuduyla gelmişler ?stanbul’a, ‘Artık yaşanacak yer olmaktan çıktı Çorum’ diyorlardı, büyük bir üzüntü içinde.

“?stanbul’daki başka bir hemşerimden de şunu duydum. Eski Demokrat Partililerden olup işleri tıkırında giden bir zat, birkaç günlüğüne Çorum’dan ?stanbul’a gelip dönmüş ve ‘Bütün işler Kızılbaş Jandarma Alay Komutanı yüzünden bozuldu. Çünkü o Kızılbaşları tutuyordu’ demiş. Oysa bütün namuslu gazeteler -MHP’li Milletvekillerinin istemi üzerine sonradan değiştirilen- bu komutanın yansız tutumu almasaydı Çorum’da da bir Maraş katliamı olur ve kan gövdeyi götürebilirdi’ diye yazdılar. Herhalde doğrusu da bu.

“?ki ineğimizle birkaç koyunumuzu babam ortakçıya vermişti. ?neklerin ortakçısı, Çorum Ovasına bakan Kösedağı’nın öte yüzündeki Kızılören Köyü’nden Lafçı Ali adında bir Aleviydi. Belirli aralıklarla ve hiç aksatmadan yağ, kaymak ve yoğurt getirirdi ineklerin ürününden. Öbür ortakçı Çorum Ovasındaki Buluz Köyü’nden Ömer Ağa adında bir Sünniydi. Bunu şuradan biliyorum. Doğan kuzuların öldüğü, koyunlarımızın süt vermediği haberini getiren Ömer Ağa’ya öfkelenen babam, bir gün önce, ‘Ağzından Allah ve Muhammed üzerine yemin eksik olmaz ama ne hikmetse herkesin koyunları döl verir hep bizimkiler vermez. ?u Kızılbaş Lafçı’nın (Yani öbür ortakçının) hiç yemin ettiğini duymadım ama, hak yediğini de görmedim’ diye bağırmıştı.

“Kimi zaman babam, kimi zaman amcalarımla birlikte Çorum yöresindeki Çerkez, Kürt, Sünni ve Alevi Türk Köylerinden birçoğuna gitmişimdir. Halkı Sünni olan köyler için ‘Sünni’ nitelemesi kullanılmazdı. Halkı Alevi olan köylere ‘Kızılbaş Köyü’ denilirdi. Çorum kentinin sadece bir kıyı mahallesinde Kızılbaşların oturduğu ve orada yoksul kişilerin yaşadığını bilirdim. Ama o uzak mahalleye hiç gitmedim...

“... Kızılbaşlar üzerine öyküler dinlemiş, onların kötü ve ahlaksız insanlar olduğuna inanmıştık. Enbiyaların Bahattin, ‘Kızılbaş, gavurdan beterdir’ derdi. Babasından duymuş, oysa şimdi bileğimi saran şu iyi kalpli adamın yüzünde hiç de kötülük belirtisi yoktu. O günden sonra hiçbirimiz onun ardından bağırmadık. Ve ben, çok sonraları Aleviler için çıkartılan söylentilerin Sünni iftiraları olduğu kanısına vardım.

“Bunları hatıra anlatmak için yazmadım. Burada anıların sırası değil şimdi. Çorum ve yöresinin etnik ve mezhepsel durumunu vurgulamak için yazdım. Demek ki, Türkiye’yi bölüp parçalamak ve böylece kendi hırslarını doyurup kötü amaçlarına ulaşmak isteyen melunlar hep etnik durumları böyle olan bölgeleri seçiyorlar.

“Anlattığım günlerden bu yana Aleviler ekonomik bakımdan geliştiler ve Çorum’un birçok mahallesinde mülk edindiler. Cumhuriyetin ilânından ve Atatürk’ün laiklik devriminden sonra, Alevi ve Sünni yurttaşlar arasında kız alıp vermeler de çoğaldı. Pek çok Alevi yurttaş yüksek öğrenim yaparak ülkede önemli görevler aldı. Ve sorumluluklar yüklendi. Ülkemizde o denli barışçı bir ortam oluştu ki, büyük kentlerde kimin Sünni, kimin Alevi olduğu bilinmez ve sorulmaz oldu. Doğal olanı da buydu. Çünkü, ister Sünni, ister Alevi, yurttaşların hepsi...

“... Haydi bunlar türlü propaganda, slogan ve mitlerle aldatılmış deneyimsiz gençler diyelim ve günümüzde işbaşında olan politikacılardan da umudumuzu keselim. Ama yüksek öğrenim görmüş ve ‘aydın’ nitemini takınmış yöneticilere ne diyelim? Politikacıların eleştiri ve kıyımını düşünmeksizin vaktinde yasal önlem alıp tam yansız bir tutum ve davranışla tüm suçluları adalete vererek, böyle kanlı olayların önünü alacak olanlar onlardır. Ne yazık ki onlardan kimisi, bunun tersini yapmakta, sol kesime karşı gereğinden çok sert davranırken; sağ kesimin saldırganlarına göz yummaktadır. Çorum Valisi ve Emniyet Müdürü böyle tutumları dolayısıyla istemeye istemeye değiştirilmiştir. Çok daha sonra, yansız davranışlarıyla halkın güvenini kazanmış olan Jandarma Alay komutanı da ne yazık ki değiştirilmiştir. Bazı illerdeki yöneticilerin aşırı yan tutucu durumlarını son Nevşehir olaylarında da gördük...” 20

CHP’nin hazırladığı rapor

28 Mayıs günü başlayan faşist saldırı üzerine Altan ÖYMEN, ?ükrü BÜTÜN, Ethem EKEN, Erol ÇEV?KÇE ve Vehbi ME?HUR’dan oluşan CHP parlamenter heyeti, Çorum ve Merzifon’daki saldırı olaylarını yerinde inceler ve değerlendirmelerini bir rapor haline getirirler. Altan ÖYMEN tarafından basına açıklanan raporun bazı bölümleri şöyle:

“... Yüz gün içinde kurtarılmış bölgeleri kaldıracağından söz eden DEM?REL’in yönetiminde tam tersine birçok kent ve kasaba bölüm bölüm sağcı militanların kurtarılmış bölgesi haline getirilmekte, devlet daireleri de başta Milli Eğitim Bakanlığı olmak üzere kurtarılmış daire haline sokulmaktadır.

“Devlet güçlerine karşı duyulan güvensizliğin ülkeyi büyük bir göç alanı haline getirdiğini, binlerce insanın mahallelerinden mahallelere, kasabalarından kentlere, kentlerden büyük kentlere akın ettiklerini, ayrıca yurt dışına iltica etmek isteyenlerin sayısının da hızla yükseldiğini;...

“DEM?REL hükümeti ise Türkiye’yi altı ay içinde göçülen ve kaçılan bir ülke haline sokma vebalinin utancını duymak bir yana, tam tersine bu kaçışa yol açan olayları, bilinçli olarak körüklemektedir...

“Çorum’da halk, polisin yanlı tutumundan kendisini korumak için bu barikatları kurmuştur. Polisin yanlı tutumu, resmi demeçlerle de ortadadır. Çorum Savcı yardımcısı, altı polis memurunun tahrikçilik ve öncülük yaptıkları saptanarak haklarında soruşturma açıldığını bildirmiş. Buna karşılık DEM?REL, grupta yaptığı konuşmada, ‘Barikatlar kurularak bir mahalleye devlet güçlerinin girişi engellenmektedir’ diyebilmektedir. DEM?REL’in bu açıklamasından sonra Çorum Valisi, ‘Barikatları gece saldırılardan kendilerini korumak amacıyla halk kurmuştur’ demiş, böylece DEM?REL’in olayı saptırdığı ortaya çıkmıştır...” 21

a) ?kinci Saldırı Hazırlıkları



Açık hazırlık ve yetkililerin kayıtsızlığı

28 Mayıs’ta başlayan olaylarda faşistlerin amacı, Çorum ve Çorum’a bağlı ilçe ve kasabalarda oturan solcu ve Alevileri baskı ve katliamlarla korkutmak, göçe zorlamak, süreç içinde bölgede denetimi tam olarak ele geçirmekti. Ancak, Kahramanmaraş katliamından ders çıkaran Çorum halkı, saldırının ilk günü, kendi olanaklarıyla kurduğu barikatlarla özgüvenliğini önemli ölçüde sağlar. Ayrıca, faşistler ilk saldırıda Sünni topluluğun yeterli desteğini görmemişlerdi. Bu ve diğer nedenlerden dolayı, faşistlerce istenilen başarı sağlanamamıştı.

Faşistlerin çalışmaları artık 28 Mayıs ve izleyen günlerde cereyan eden saldırılarda görülen eksikliklerini gidermeye yoğunlaşmıştı. Kent halkının Sünni kesimlerinin aktif desteğini almak, başlıca amaçlardan biri haline gelmişti. Ayrıca olası eksikliklere karşı, dışarıdan faşist militan ve silah getirme, saldırıya engel olan ve olması beklenen devlet görevlilerini kentten uzaklaştırma faaliyetlerini hızlandırdılar. ?çlerinde ekipler oluşturarak mahalle, kasaba ve köy çalışmalarına yöneldiler. Köy ekipleri, militanlarına saldırı yöntemlerini öğretiyor. görev yer ve konumlarını saptıyordu. Saldırı öncesi günün akşamı, görevlendirilen ajitatörler, Maraş’ta ve diğer yerlerde uygulanan ve artık bilinen yöntemi hayata geçireceklerdi: “Aleviler, Çorum’da camileri bombaladılar, çok sayıda Müslümanı öldürdüler; kadın ve kızlara tecavüz ettiler. Biz Müslüman olarak bu din kardeşlerimize yardım etmeliyiz!” Saldırının başlama mesajı alındığında, kenti çevre bölgelere bağlayan yollar denetim altına alınacaktı. Yollarda kimlik kontrolü yapılacak; Alevi ve solcular esir alınarak sorgulama komitesine teslim edilecekti.

Kentte, Validen başlayarak yetkililerin ve istihbarat birimlerinin, faşistlerin hazırlıklarından habersiz oldukları düşünülemez. Bir an kendi kaynaklarıyla bilgi alamadıklarını kabullenelim. Ama yetkililer sürekli olarak uyarılmıştır. Nitekim, saldırıdan üç gün önce, 30 Haziran’da, iki büyük partinin kent temsilcileri, CHP ?l Başkanı Cemal SOLMAZ ile AP ?l Başkan Yardımcısı Erol ?AH?N, Vali Yüksel ÇAVU?O?LU ve Emniyet Müdürü Erdem YURTSEVER’le görüşürler; görüşmede, yetkililere MHP’nin saldırıya hazırlandığı iletilerek önlem alınması istenir. 22

Tehlikenin varlığı, yine 30 Haziran’da, bir başka tür haberci tarafından da duyuruluyor. Saat 16.30 sıralarında, sonradan Adnan ÖZEJDER’e ait olduğu öğrenilen, 19 AT 535 plakalı ve yeşil renkli bir Murat 131 otomobil, sol görüşlülerin oturduğu semtlere dalıyor, içinden çevreye ateş açılıyor, ateş sonucu Hatice ?LHAN isimli bir lise öğrencisi ağır yaralanıyor. Halkın takibi sonucu otomobil Milönü semtinde yakalanıyor, içindekiler kaçıp kurtulurken, otomobil ateşe veriliyor. 23

Daha ilginci, ?çişleri Bakanlığı’na ulaşan bir haberdir. Bu habere göre, Çorum’da faşist saldırıya karşı direnen sol görüşlülere, köylerden yardım gelecektir. Alınan ‘istihbarat’ sonucu, ?çişleri Bakanlığı Müsteşarı Çorum Valiliğine şu telgrafı çekmiştir:

“Sayın Yüksel ÇAVU?O?LU,

Çorum Vali Vekili

Çorum’da meydana gelen olaylarda köy ve köylülerin şehir ve kasabalarda bulunan yakınlarına silah getirerek ya da karışarak yardımcı oldukları, bu sebeple Çorum’un köylere açılan çıkış yollarının ağzında daima kontrol yapılması gerektiği, Bahabey Koruluğu ve Su Deposu bölgesi ile Kuşsaray Köyü’nden Nadık Pınarı ve Milönü Mahallesi’ne gelen yolun kontrol altına alınması gerektiği, Alaca, Sungurlu, Mecitözü ilçelerinin de hassas olduğu, buralarda da tedbirli bulunulmasının gerektiği, olayların sıcaklığını kaybettikten sonra provokatör ve suçluların aranmasının zaruri olduğu ileri sürüldü.

Bilgilerinize rica ederim.

Durmuş YALÇIN

Müsteşar (?çişleri Bakan yardımcısı)“ 24

Bunca bilgi ve uyarıya karşın, önlem alınmaması oldukça anlamlı ve düşündürücüdür. ?çişleri Bakanlığı’nın gönderdiği telgrafın içeriği daha da anlamlıdır. Telgrafa göre yalnız solcuların ve Alevilerin oturduğu semtlerin dışarıyla ilişkilerinin kesilmesi öneriliyor. Nitekim telgraf üzerine söz konusu semtlerde operasyon başlatılır. Mahalleyi saldırıya karşı koruyacak 100’e yakın kişi gözaltına alınır. Saldırıyı yapan faşist örgütlerin bulunduğu semtlerde hiçbir arama yapılmaz.

Solcu ve Alevilere yönelik operasyonlar sürüyor

Mayıs’ta başlatılan ilk saldırıda, MHP’li ülkücüler, Alevi ve solcuların yoğun olduğu semt ve mahallelere girememişlerdi. Olaylar yatıştıktan sonra, emniyet kuvvetleri, bu bölgelerde operasyonlara başladı. Terlemezevler semtinde bulunan Çorum ?oförler ve Nakliyeciler Derneği Başkanı Hasan ÖZTÜRK, faşist saldırılara karşı cesaretle durmakta ve çevredeki halkın direnmesinde önemli bir rol üstlenmektedir. Ayrıca, Hasan ÖZTÜRK’ün evi, faşistlerin üs olarak kullandıkları SSK Hastanesine yakın, çevreye egemen bir tepenin üstündedir. Faşistler, bu tepeyi ele geçiremiyor, böylece istedikleri semtlere ateş etme olanağı bulamıyorlardı. Polisler, Hasan ÖZTÜRK’ü de gözaltına alır. Oturanların çoğunluğu CHP’li ve Alevi olan Üçevler semtinde operasyon düzenleyen polis, semtteki erkeklerden 60 kişiyi gözaltına alınır.

Faşistlerin egemen olduğu semtlerde herhangi bir arama ve operasyon yapılmadığını vurgulamak herhalde gerekmiyor. 25





Cihad bildirisi dağıtılıyor
MHP’li ülkücüler, ?skilip’te bildiri dağıtarak halkı din için savaşa (cihada) çağırır. Bildiri şöyle:

“Büyük Türk Milleti, Aziz ?skilipliler,

“Son bağımsız Türk devleti üzerinde oynanan hain oyunları, komploları, plânları görmemek için artık kör olmak, hatta hain olmak gerekir.

“Türk varlığını dünya üzerinden silmek isteyen emperyalist güçlerin yerli uşakları, komünistler, vatan hainleri, bölücüler, Türk devletinin temeline dinamit koymak isteyenler ellerindeki Rus ve Çin yapısı silahlarla ne yapmak istemektedirler.

“Bu eli silahlı eşkıyalara karşı artık kesin tavır almak, dur demek zamanı çoktan gelmiş, hatta geçmiştir bile. Kıymetli hemşerilerimiz, Müslüman Türk milletini bataklığa sürüklemek isteyen, bölmek, parçalamak, yok etmek, isteyen komünist cinayet çetelerine karşı uyanık olalım. Türk devletini yok etmek isteyen bu hain emperyalist güçlere karşı yılmadan, çekinmeden, canı pahasına mücadele veren-Ülkücü Türk Gençliği’ne destek olalım. Büyük Cihada hazırlanalım.

“Ülkücü Türk Gençliğinin her ferdinin cesetleri birer birer çiğnenmedikçe bu mübarek vatan topraklarına komünizm girmeyecektir. Ülkücü Türk Gençliği barış zamanı bir karıncanın ayağına basıp incittiği zaman bundan üzüntü duyacak kadar yufka yürekli olduğu gibi, aynı zamanda vatan hainleri için sokaklar dolusu idam sehpası dikecek kadar da gaddardır. Burası da böyle bilinsin. Bizi komünist kurşunları değil, milletimizin susuşu öldürüyor. Kanımız aksa da zafer ?slamın. Yolumuz Allahın yolu. / ÜLKÜCÜ GENÇL?K” 26

?skilip’te dağıtılanla aynı içerikte bir bildiri de Çorum’da dağıtılmıştır

Çorum SSK Hastanesi, sağın etkin olduğu bir yerdir. Faşistler, SSK Hastanesini üs olarak kullanmaktadır. Kendi yaralılarını burada tedavi ederken; karşıt görüşten gelen yaralılara işkence yapıyor kimilerini de öldürülüyorlardı. Hastanenin bodrum katı işkencehane olarak kullanıyorlardı. Hürriyet Gazetesinin muhabiri Saygı ÖZTÜRK, hastanede gördüklerini şöyle yazıyor.

“Çorum Sosyal Sigortalar Kurumu Hastanesi belli bir grubun üssü olarak kullanılıyor. Silahlar buraya sokuluyor, bodrum katında işkenceler yapılıyor. Çorum’da kanlı olaylardan görüntüler ve çizgiler şöyle: SSK Hastanesi güvenlik kuvvetlerince aranacaktı. Asker çevreyi sardı. Personelin dışarı çıkışına izin verilmedi. ?çeride büyük bir arama için tüm timler hazırdı. ?anlı Türk askerine ‘Komünist’, Mehmetçik’e ‘Piç’ diye bağıranlar cezasız kalamazdı...

“Geniş bir arama tarama yapıldı. Dolaplar açıldı, bodrum katı arandı. Yatakların altı arandı... Burada çeşitli suçların failleri de bulunuyordu. Ama bunlar ele geçirilemedi, neden mi?

“Askerin arama yapmasından hemen önce hastanede yoğun bir faaliyet başlamıştı. Bazı askerlerin teşhis ettiği kişiler tuvaletlerde bıyıklarını sakallarını kesiyor, saçlarını yanlarındaki kişilere tıraş ettiriyorlardı... Hastanenin bazı personeli yaralıları unutmuş, hastane içine sızanlara ‘görevli’ belgesi çıkartmakla meşguldü. Sonuçta ancak üç militan bu hastanede ele geçirilebildi. Tabii saçına kıyamayan bir hemşire, ‘Komünist asker’ demenin bedelini gözaltına alınmakla görecekti.

“Terlemezevler semtinde bir genç silahlı beş kişi tarafından koluna girilip kaçırılıyordu. Bu genç de öldürülecek, ya da örgüt evinde sorguya çekilip, hakkında karara varılacaktı... Gencin tüm direnmelerine rağmen beş kişi onu sürükleyerek götürmeye uğraşıyordu. Sırtına bir tabancanın namlusu dayanmıştı... Bir köşebaşında asker belirdi. Gerçi kaçırmak isteyenler paniğe kapıldı ve genci orada bırakıp kaçarlarken arkadan ateş ettiler. Gözlerimle tanık olduğum bu olaydan sonra yaralı kişi hastaneye getirildiğinde olayın etkisi ile konuşamadığını, dilinin tutulduğunu öğreniyordum...” 27

Faşistler, SSK Hastanesinin çevresindeki apartmanlara uzun menzilli ve otomatik silahlarını yerleştirmiş, solcu ve Alevi evlerine ateş ediyorlardı. Polis, bunları görmüyor muydu? Görmez olur mu? Kimi polisler, faşistleri koruyor; kimi polisler de faşistlerle birlikte bizzat saldırı düzenliyordu.

SSK Hastanesinde çalışan 21 personel, dilekçeyle Çorum Valiliği’ne can güvenliklerinin olmadığını bildirirler. Dilekçe şöyledir:

“Valilik Makamına - ÇORUM

“MHP Genel Başkan Yardımcısı Gün SAZAK’ın öldürülmesi ile 28. 05. 1980 tarihinde Çorum ili merkezinde başlayan 04. 07. 1980 tarihinde Alaattin Camiine bomba atıldığı iddiası ile devam edegelen ve geniş boyutlara ulaşan anarşik olaylar sonucunda birçok kişi kaçırılıp işkence edilmek suretiyle yaşamını yitirmiştir. Biz aşağıda isim ve adresleri yazılı şahıslar SSK Hastanesinde personel olarak çalışmaktayız. Adı geçen bu hastanede görevli arkadaşlarımız Necati GÖKTA? kaçırılıp, işkence edildikten sonra öldürülmüştür.

“Hastane, bulunduğu muhit itibariyle asayiş ve can güvenliği yönünden çok hassas bir bölge olup olaylar sürekli bu bölgeden kaynaklanıp il çapında yayılmaktadır. Yine bu cümleden olmak üzere arkadaşlarımızdan Erol ÖZLÜ ve Halil ÇEV?K de karşıt görüşlülerce dövülmüş olup, bunlardan Erol ÖZLÜ’nün 20 günlük raporu mevcuttur. Berber Ekrem ÇELEB?, Erol ÖZLÜ’yü ziyarete gittiğinde, silahlı saldırı sonucunda ağır derecede yaralanmıştır.

“Hastanede görevli personelin şefi Nuri ÇIRAK, A. Hamdi EFE, ?smet KUZU, Bekir KOZAN, ?brahim YILDUZ, Mehmet PEKER; hemşirelerden ?adiye ?LMEN, Hatice ALKAN, Sevil TARHAN, ?smail HÜYÜKO?LU, Osman CENG?Z, Aslan AKBA?, Ömer YAKAR, Ali KOL, Dursun YÜKSEL, Hidayet KILI? bu hastanede devlet memuru görevini tam anlamıyla suistimalle, MHP’nin adeta bir militanı olarak çalışmakta, dışarıdaki militanlarla işbirliği halinde SSK Hastanesi yöresinde tüm olayları tezgahlamaktadırlar. Hastane adeta siyasi bir partinin karargahı haline gelmiş olup, karşıt görüşlü yaralıların dahi tedavi ve can güvenliği olanağı kalmamıştır. Yukarıda bahsi geçen karşıt görüşlü arkadaşlarımız sürekli bizleri tehdit ve baskı altında tutmakta, görevimizi yapmayı engellemekte, bizleri hastaneye sokmamaktadırlar.

“Kahraman Türk Ordusunun şerefli mensuplarına ‘Komünist asker, defol’ diye bağıran hemşire ?adiye ?LMEN, Pansumancı Ömer YAKAR, Necmettin SAL?MO?LU halen bu hastanede görev yapmakta, nedense yakalanıp sorguları yapılmamaktadır.

“Yukarıda bahsi geçen olaylar sonucunda bu hastanede can güvenliğimiz ve çalışma barışı kalmamıştır. Olayların kaynaklandığı bir muhit olmasına rağmen gerek hastane çevresinde, gerekse içerisinde herhangi bir etkin can güvenliği bulunmamaktadır. ?leride doğması muhtemel hadiselerin önlenmesi, çalışma barışının sağlanması, can güvenliğimizin temini için gerekli etkin önlemlerin alınmasını, bahsi geçen konular üzerinde hassasiyetle durulmasını, gidiş ve dönüşlerimizde bizlere servis arabası tahsis edilmesini saygılarımızla arz ve talep ederiz. 14. 07. 1980” 28

SSK Hastanesininin durumu böyle. Çorum Valisinin ve Emniyetin yanlı tutumu belli. Kimi kime şikayet edeceksiniz?

b) Cihad Çağrıları ve Saldırı
1 Temmuz gecesi: Saldırı başlıyor

Kent dışından gelmesi gerekenler gelmiş, Sünni köylerdeki MHP yanlılarının hangi köy yolunu kontrol edeceği, ele geçirilen solcu ve Alevi yurttaşlara neler yapılacağına ilişkin hazırlıklar tamamlanmıştır; artık saldırı işareti beklenmektedir.

Çorum merkezinde oturmakta olan solcu ve Alevilerin önemli bir kısmı, emniyet tarafından gözaltına alınmıştır. Faşistler, uzun menzilli silahlarını apartman çatılarında mevzilendirmişlerdir. Ev ve işyerlerini yakmak için gerekli benzin ve malzeme hazırlanarak görevlilere teslim edilmiş, esir alınan solcu ve Alevilerin saklanacağı yerler de belirlenmiştir. En nihayet, halkı cihada çağıran bildiriler de dağıtılmış, kısacası katliamın tüm hazırlıkları tamamlanmıştır. Bu savaş Arabistan çölündeki Bedevilerin hurmalık savaşı değil; demokrasi ile faşizmin savaşı olacaktı. Hazırlıklar, bunu gösteriyordu...

1 Temmuz 1980; Salı’yı Çarşamba’ya bağlayan gece... Terlemezevler ile SSK Hastanesi civarına yerleştirilen uzun menzilli silahlarla solcu ve Alevi evlerine ateş açılır. Bu, çatışmanın başlangıç işaretidir. “Ya tam susturacağız, ya kan kusturacağız” sloganıyla saldırı başlatılır. Faşistlerin egemen olduğu Bahçelievler, Mutluevler, Etievler, Yavrutuna ve Terlemezevler, Ulukavak, Çatalhavuz, SSK Hastanesi semt ve mahallelerinden yayılan silah sesleri, kenti çınlatmaktadır. Solcu ve Alevilere ait ev ve işyerleri yağmalanmakta, tahrip edilmekte ve ateşe verilmektedir. Kısa sürede alevler içinde kalmış kentin üstüne kara bir duman çökmüştür. Saldırıya uğrayan semtlerin telefonu kesilmiş, halkın yardım isteme ve haberleşme olanakları ortadan kaldırılmıştır.

?lk saldırı, ?oförler Derneği Başkanı Hasan ÖZTÜRK’ün evine yapılır. Hasan ÖZTÜRK gözaltındadır. Ev ile önünde bulunan iki T?R kamyonu tahrip edilerek yakılır.

2 Temmuz: Boyutlanan saldırı ve sokağa çıkma yasağı

Çarşamba günü, Çorum’un pazarıdır. Çorum’daki çatışma ve saldırıdan habersiz olan çevre köy ve kasaba halkı, satacak ürünlerini traktörlerle, minibüslerle Çorum’a götürmek üzere yola çıkmışlardır. Yollar silahlı ve maskeli faşistlerce tutulmuştur. Kent pazarına gelen tüm araçlar durdurularak kimlik kontrolü yapılmaktadır. MHP’lilerin kendi yandaşlarına gizlice verdikleri parolayı söyleyenler pazara bırakılmakta, diğerleriyse sorgudan geçirilmekte, saatleri, yüzükleri, paraları ve eşyaları gasp edilmektedir. Alıkonanlar daha sonra minibüslerle belirlenen yere götürülerek görevlendirilen adamlara teslim edilmektedir. Aralarında kadınların da olduğu bu kişilere elle, küfürle taciz ve hakaret ediliyor, işkence yapılıyordu. Cezaevi firarisi katiller ise, köylerde saldırılarını sürdürüyorlardı. Bu katiller, Yoğunpelit Köyü’nde köyün koyunlarını güden çoban Mehmet KAYGISIZ’ı öldürürler, koyunlarını da götürürler.

Saldırının yoğunlaşması üzerine Vali Yüksel ÇAVU?O?LU, sokağa çıkma yasağı ilan eder. Ancak bunun bir çözüm olmadığı hemen görülür. Solcu ve Alevilerden yasağa uymayanlar gözaltına alınırken; faşistler saldırılarını özgürce sürdürmektedirler. ?şyerleri ve konutlar serbestçe tahrip edilerek yakılmakta, yangını söndürmeye giden itfaiye görevlileri de silahla tehdit edilerek engellenmektedir.

Günün bilançosu, 4 ölü, 10 yaralı, tahrip edilerek yakılan 50 ev ve işyeridir...” 29

Elmas ÇAKMAK: “Oğlum Hikmet ve kocamı götürdüler. Bir haber alamadım. CHP’lilere ait tüm evleri yaktılar. Ben Eymerli Ahmet’in evine sığındım. O beni sakladı. Sabah olunca da bana, ‘Sizi koruyamam kaçın’ dedi. Kaçıp Milönü’ne geldim. Oralarda asker ve polis yoktu. Evlerimizi yakanların çoğu Çatak ve Türkler Köylüleri idi.”

Kemal TEKE: “Biz Üçevler ve Çiftlikpınarı’nda oturuyoruz. Evlerimizi yangına verdiler, buradaki CHP’liler topluca şehri terk ederek Yeni Köye doğru çekilmek zorunda kaldık. Ben bir topluluğun içinden geliyorum. Kaçtım. Onlar 500’e yakın insan geceyi Yeni Köyde geçirdiler. Sabah oradan çıkınca Paşaköy, Ayazköy, Beydili, Çatak, Türkler Köylüleri tarafından esir alınmak üzereler. Öldürülebilirler. Bunlar, Sarin, Eşençay, Acıpınar, Kızılpınar köylüleridir. Her an öldürülebilirler.”

Yusuf ...: “Sarılık Köprübaşı Mahallesi, 2. Cihan Sokakta oturuyorum. Hastanede evrak memuruyum. Göreve gidiyordum. Büyük bir kalabalık, ‘Cami yandı’ diye geliyordu. Bunlardan 100 kadarı evimin önünde toplandılar. ‘Kızılbaşları yakın, yıkın’ diye bağırıyordu. Bu sırada Harmancıklı Rıza CANCAN’ı kurşunlayarak evinin önüne attılar. Ölüsü iki gün orada kaldı. Bu kalabalığın başında Çomarlı Aydın, Yavulu Osman AYDIN’ın damadı olan ?mam-Hatip öğrencisi vardı. Benim evi ateşe verdiler. Çocuklarım kaçtı. Hademe Laçinli Sabri’nin bodrumuna girdiler. Orada beni ve evin yanışını seyrediyorlardı, korku içindeydiler.

“Beni yakaladılar, iyice dövdüler, sonra Harmancıklı Elvan’ın evine götürüp, elimi ve ayağımı bağlayarak astılar. Yanımda aynı biçimde üç kişi daha asılıydı. Birisi Kemal ULUMAN’dı, diğerlerini tanıyamadım. Bunlardan biri dişi ile ipi çözdü. Bizi de kurtardı. Ufak bir duvardan atladım. Zor yürüyordum. Çok kan kaybetmiştim. Duvar dibinde yatarken çocuklarım beni arıyormuş. Seslerini duydum, buradayım dedim. Yanıma geldiler. Güç bela Harmancıklı Elvan’ın evine düştüm. Burada beni gördüler, tekrar dövdüler, tekrar bağladılar. Çok yalvardım. Ben kimseye zararı olmayan birisiyim, dedim. Dinlemediler.Birkaç komşu yatıştırdı. Beni hastaneye getirdiler. Beni dövenlerin arasında olan Yavulu Osman’ın elinde tüfek vardı. Uzun sarı birisinin elinde tabanca, kısa esmer birisinde nacak, diğer birkaç kişide demir çubuk vardı.”

Hatice KALTAKÇI: “Kalabalık bir grup evimin önüne geldi. Kocamı alıp götürdüler, önce bir bakkala, sonra bir kahveye soktular. Buradan çıkardılar, başına bir torba geçirdiler. Önlerine kattılar, sopalarla vurdukça düşüyordu. Ben korktum, bayıldım. Böyle devam etmişlerdi. ?ehir dışına kadar gitmişler, hapishanenin arkasına çıkınca orada ölmüş, otların içine atmışlar. Kocamı beş gün aradım. Hastane morguna getirmişler, tanıyamadım. Tanınacak hal koymamışlardı ki. Katilleri iyi tanıyorum. Erol D?KER, Ümit Ç?MEN, Cengiz KAYA, Ünal Ç?MEN, Topal ELVAN, Halit KÜRER, Recep BARUT, Salih C?ND?LL? idiler...”

Halil CO?KUNER: “SSK Hastanesi arkasında oturuyorum. Simel Beton Boru Fabrikasında çalışan işçiyim. Akşam üzeri eve geldim. Babam beni çarşıya gönderdi. Eve döndüm. Yemeğe oturmuştuk. Kuruköprü yöresinden gelen bir grup evi sardı. ‘Yakacağız’ dediler. Hemen camları kırmaya başladılar. ‘Bunlar baba-oğul komünist’, dediler. Bizi önlerine aldılar, ellerinde tüfek ve tabanca vardı. ‘Yürüyün, orospu çocuğu komünistler’ diye vuruyorlardı. Babamın kafası, yüzü kan içindeydi. Kuruköprü’de bir harabe eve soktular bizi, soydular. Babamdaki 4000 lira ile bendeki 50 lirayı aldıktan sonra bizi bağladılar. Kimisi, ‘Bunların kafalarını keselim’, kimileri ‘Gözlerini oyalım’ diyordu. Silah sesleri geldi, bizi bıraktılar. Bir jandarmayla iki polis bizi kurtarıp panzere aldı. Devlet Hastanesine gittik. Orada bir polis ifademizi alıyordu. Ben anlatırken aynen şöyle dedi: ‘Bunların pek doğrusu yoktur. Doğru şöyle orospu çocuğu.’ Artık yapacağım bir şey kalmamıştı. Sözümü kestim. Oradan SSK Hastanesine gelip yattık. Gece silah sesleri hiç susmadı. Öğrendim ki bir asker yaralanmış. Asker; ‘Kurban olayım Milönü’ne. Bu faşistler insan değil’ diye bağırıyordu. Evimiz yağma edildi. Gece de yakmışlar.” 30

3 Temmuz: Faşist saldırı devam ediyor

Tarih 3 Temmuz 1980, günlerden Perşembe. Salı günü akşamı başlayan faşist saldırı, sokağa çıkma yasağına karşın, Çarşamba ve Perşembe günü de devam eder.

?skilip yolu üzerinde bulunan Yıldız Kiremit Fabrikasının yanında işkence edilerek ve kurşunlanarak öldürülmüş iki ceset bulunmuş, ancak kimlikleri belirlenememiştir.

Esnafevler semtinde bir özel otomobil yakılmıştır. Nurettin Caddesi ile Garajlar çevresinde faşist saldırıların sürdüğü, CHP’lilere ve Alevilere ait çok sayıda işyerinin yakıldığı bildirilmiştir.

Bazı semtlerde ve mahallelerde oturan solcu ve Alevi kişiler, can korkusuyla başka semtlere kaçmışlardır. Boş kalan evler, önce yağmalanmış, sonra yakılmıştır. Ölü sayısı 7, yaralı sayısı onlarcadır. 30 ev ve işyeri de tahrip edilerek yakılmıştır.

Çorum’da saldırı başlatılıyor, aynı gün Alaca’da 800 kadar faşist, solcu ve Alevilere ait 50 işyerini tahrip ederek yakıyor. Saldırıda 8 kişi yaralanır. Yine aynı tarihte Mecitözü’ne bağlı Hisarkavak (Alevi-Solcu) köyünü basan faşist bir grup, tarlada çalışan Bektaş ÜNAL adında bir işçiyi kurşunlayarak öldürürler, saldırıda 3 kişi de ağır yaralanır. Bu saldırı üzerine köy halkı topluca Mecitözü’ne giderek saldırıyı protesto eder. Kaymakamın istemi üzerine askeri birlikler ilçede denetimi sağlamaya çalışmıştır. 32

Çorum’da görevli askeri birliklerin komutanı Tuğgeneral ?ahabettin ESENGÜL, saldırıyı şöyle anlatıyor:

“Saat 13.00 civarında öğle namazı vakti Jandarma Alay Komutanlığı’ndan ayrılıp tabur merkezine gideceğim sırada adeta bir merkezden sinyal almışçasına bir birbuçuk saat içerisinde sağ kesim sokaklarda hayret verici bir biçimde barikatlar oluşturulmuştu. ?ehrin muhtelif kritik ve kilit noktalarına yerleştirdiğim birlik komutanlarından devamlı telsiz raporları alıyordum. Sağ kesimin böyle çok ani barikatlarla donatıldığını, sol kesimde durumun nasıl olduğunu sorduğumda onların da aynı yoğunlukla barikatlar kurduğunu öğrendim.

“Muazzam bir direniş vardı. Beni örtülü olarak enterne etmeye çalışıyorlardı. Jandarma Alay Komutanlığı dahil her tarafı barikatlarla donatmalarının amacı buydu. Ve bunların bir merkezden sevk ve idare edildiğinden kesinlikle kuşkum yok. Sivil toplum bu ölçüde bilinçli olamaz. Alaattin Camii’nin bombalama haberi bu sırada geldi. Alaattin Camii’nin de yakıldığını söylüyorlar. Kuvvetlerin nerede? ‘Var mı böyle bir durum?’ dediğimde, orada görevli subayım, ‘Kesinlikle böyle bir durum yoktur, cami güvenlik altındadır. Çünkü o civarda güvenlik önlemleri var. Ancak biliyorsunuz, yer yer yangın çıkartıyorlar, cadde üzerinde barikatlar, alevler var. Demek ki, camiyi yakıyorlar imajı vermek için bu yangınları çıkartmışlar’ dedi... Askeri birlikler, çıkarılan bu sahte haberi alınan önlemlerle bir balon gibi söndürdü. Ancak ne yazık ki bu mizansene asker dışında bazı kamu görevlileri de inanarak Ankara’ya Camiinin gerçekten yakıldığını rapor ettiler. Bağlı olduğum komutanlık, olayın gerçek olup olmadığını telefonla bana sorduklarında ‘?imdi olay yerindeyim. Böyle bir durum yok. Askeri birlikler tamamen duruma hakimdir’ dedim.

“?u anda emniyet kuvvetlerinden memnun olduğumu söyleyemem. Tabii olaylar bu görevlilerin gerçek tutumunu daha ziyade ortaya çıkardı. Öyle hadiseler oldu ki, polis teşkilatı görev duygusu içerisinde davranmış olsaydı böyle bir sonuç ortaya çıkmış olmazdı...” 31

Çorum’da, faşistlerin katliamı nedeniyle vatandaşlar göç etmek için güvenlik güçlerinden yardım istemek zorunda kalıyorlardı. Acıdır ki, bu istemleri olumlu karşılanmıyordu. ?şte bir örnek: Çorum Cezaevinde gardiyan olarak çalışan Ali KARAO?LU, can ve mal güvenliğinin sağlanmasını talep ediyor.

“Çorum Cezaevinde başgardiyan olarak çalışıyorum. Evime bomba ve kurşun atıldı. ?imdi evimi başka yere taşıyacağım. ?oförler gitmiyor. 6 nüfuslu bir aile iki gecedir başka yerde gizleniyorum. Hayatım son bulacaktır. Taşınmak için Emniyet gücü verilmesini siz büyüklerimden emir buyurulmasını saygıyla arz ederim.” Verilen yanıt oldukça soğukkanlı: “?ahıslara kuvvet verilemeyeceğinin ilgiliye tebliği. 04. 07. 1980 Em. Müdürü-?mza” 32

Dini görevliler, sofular ve tarikat reisleri, “Haftanın ilk günü olan Cuma günü çalıştırılan hayvanların (öküz, at, eşek vb.) dinlenmesi, ayrıca insanların da Cuma namazında bir arada namaz kılmaları, sohbet ederek yakın ilişki kurmaları, kötülüklerin önlenmesinde birbirine destek olmaları, barış ve dostluğu geliştirmeleri fırsattır, sevaptır” derler. Oysa Osmanlı’dan günümüze değin toplu saldırıların ve katliamların birçoğu Cuma namazı çıkışında başlamıştır. Kahramanmaraş, Sivas ve Çorum katliamları da Cuma namazından sonra başlamıştır. Toplumsal saldırı ve katliamlarda, “Camilere bomba konduğu; camilerin yakıldığı, camide namaz kılan Müslümanlara silahla ateş edildiği...” söylentileri yayılarak halk kışkırtılmak istenmiştir. Oysa ne cami yakılmış, ne de namaz kılanlara ateş edilmiştir?

Bir sapığın camiye saldırdığını varsayalım. Ülkenin kolluk kuvveti, yargı mercii vardır. Yasalar neyi gerektiriyorsa yaparlar. Saldırganların amacı, dini ve camileri korumak değil, kendi saldırı ve katliam planları doğrultusunda halkın dini inancını istismar etmektir. Bir din görevlisi, öncüsü ve sorumlusu, bu tür propagandalar yapanların, bu tür gerekçelerle saldırı ve katliamlara yardımcı olanların dinle ilgisinin olmadığını söyleyememiştir.

Çorum katliamını plânlayan faşistler, Cuma namazına katılacak topluluktan nasıl yararlanacaklarının senaryosunu hazırlıyorlardı. Zaten bu tür senaryoların hazırlanması ve uygulanmasında oldukça deneyimli sayılırlar.

3 Temmuz günü MHP’li bir Belediye Meclis Üyesi, Belediye Başkanı Turhan KILIÇO?LU’na, “MHP’de bir şeyler olduğunu, parti örgütünde yabancı insanların dolup taştığını, durmadan bir yerlere telefonlar edildiğini, bu konuşmalarda sık sık ‘Cuma’dan söz edildiğini, Cuma günü Çorum’da büyük olayların çıkmasından kuşku duyduğunu” söyler. Kılıçoğlu da hemen Vali’ye telefon ederek anlatılanı iletir ve o gün şehirde bir şey olmasa da sokağa çıkma yasağının sürmesinden yana olduğunu ifade eder. 33

Bu uyarılara karşın Vali, 4 Temmuz Cuma sabahı sokağa çıkma yasağını kaldırır.

MHP’li faşistler, Cuma namazına katılacak halkı tahrik etmek, saldırı eylemine mümkün olduğunca fazla sayıda insan katmak için, kendi adamlarını değişik camilere bölüştürürler. Ulu Cami’de hoca vaaz verirken; kimliği saptanamayan biri içeri girerek, “Alaaddin Cami’sini yaktılar. Siz ne duruyorsunuz?” diye bağırır. Cuma namazı topluluğu içinde bulunan MHP’liler, Ulu Cami’deki topluluğu tahrik ederken; faşistlerin belirli görevlileri, diğer camilerde de “Ne duruyorsunuz, komünistler, Aleviler, Alaaddin Cami’ye bomba attılar, cami ve içindekiler yanıyor” yalanıyla topluluğu kışkırtır. Binlerce insan, “Allahu ekber, kanımız aksa da zafer ?slâmın, komünistlere ölüm” sloganlarıyla ellerine geçirdikleri kazma, kürek, balta, demir çubuk, taş, silahla doğruca Milönü’ne koşarlar. Topluluk içinde bulunan bazı kişiler ve cami imamları, ‘Anlatılanların asılsız olduğunu, camiye bomba atılmadığını” söyleyerek saldırıyı engellemeye çalışmışlar, ancak başarılı olamamışlardır. Sinirler gergindir ve zaten faşistler silahla ateş etmeye başlayınca ortalık ana baba gününe dönmüştür. Saldırganları gören Milönü halkı, yollara barikatlar kurmaya, taş ve silahlarla karşı koymaya hazırlanır.

Faşist gruplar, Sigortaevlerine, Terlemezevler, Mutluevler ve yöresine, Gazipaşa ?lkokulu yöresine, Yavruvatan Mahallesine doğru saldırıya geçmişlerdir. CHP’li, solcu ve Alevilere ait evler, işyerleri yağmalanıyor, tahrip edilerek ateşe veriliyordu.

Faşistlerin kanlı saldırısına bazı polisler de katılmıştı ve silahlarıyla Alevi ve solcu evlerine ateş ediyorlardı. Faşistlerin işgalinde bulunan semt ve mahallelere güvenlik görevlileri giremiyordu. Ne kadar ölü, yaralı olduğunu, kaç ev ve işyerinin yakıldığını bilen yoktu. Çorum’un üzerini alev ve karaduman, sokaklarını kan kaplamıştı. 34

Faşistler kentin telefon şebekesini kesmeyi de unutmamışlar, böylece kentin dışarıyla bağlantıları tümden kesilmişti.

Çorum Valisi saat 13.00’de yeniden sokağa çıkma yasağı koyarken, emniyetin panzerleri de Alevilerin yoğunlukta olduğu mahallelere ateş saçıyorlardı.

Katliamın tanıkları anlatıyor Halil ALTUN: “4. 7. 1980 Cuma günü manifatura mağazama geldiler. ‘Burası dinsizlere aittir. Bunlarla başa çıkılmaz, vurun’ şeklinde bağırdılar. Bunu duyan tanıklarım var. Kırdılar, yağmaladılar, her şeyimizi bitirdiler. Ne acıdır ki bunların içinde olanların bir kısmı da sözde esnaftı. Bunlar, tuhafiyeci Necati ve Sami Yağlı, berber Reşat, tezgahtar Fikret Baran, Züccaciyeci Ertuğrul ?ahirci, Akın Matbaası sahibi Yaşar’dır.”

?ükrü YANCAN: “Ben işçiyim. Çukurören Köyü’nden Çorum’a çalışmaya gelir - giderim. 3. 7. 1980 günü de çalışmak için gelmiştim. Saldırganlar hüviyetime baktı. Tamam dediler, beni bağlattılar. ‘**** komünistler siz oruç tutmazsınız, kafirsiniz, sen Alevisin değil mi?‘ dediler. Hürriyet ?lkokulu çevresinde olduğumu tahmin ediyordum. Beni iyice dövdüler, öldü zannederek bırakıp gittiler.” 35

c) Katliamın boyutları ve tepkiler

TRT’ye ne demeli

TRT, 4 Temmuz Cuma namazı sırasında faşist grubun, Alaaddin Cami’sine bomba atıldığı propagandasına destek verircesine saat başı, “Çorum’da meydana gelen olaylarda ilk tespitlere göre dört kişinin öldüğü, bazı kişilerin de yaralandığı bildirildi. Olaylar Milönü semtindeki Alaaddin Camisine patlayıcı bomba atılması ve dışarıdan ateş açılması ile başladı” şeklinde haber veriyordu. TRT’de kısa aralıklarla yayınlanan bu haber, faşistlerin çıkardıkları “Aleviler camiyi bombaladı” söylentisini doğrular nitelikteydi. Haberi duyan halk, eline ne geçirmişse sokağa fırlamış ve saldırganlara katılmıştı.

TRT’ye bu haberi kim verebilir? TRT Çorum muhabiri Münir TÜMTÜRK, böyle bir haberi vermediğini söylüyordu.

Çorum Cumhuriyet Savcısı Ertem TÜRKER, konuyla ilgili olarak yaptığı açıklamada şöyle demektedir: “Alaaddin Camisinin bombalandığı haberi olaydan bir saat önce bütün şehirde duyulmuştu. O sırada ben Merkez Jandarma Karakolu’ndaydım. Alaaddin Cami bombalandı diye polis telsizi duyurdu. Bu telsizin hemen arkasından bir askeri telsiz duyuldu. Yüzbaşı Naiz ‘Bombalama olanağı yok, hangi polis bu haberi verdi?‘ diye bağırdı.” Savcı haber vermemiş. TRT muhabiri vermemiş, Vali de haberi doğrulayıcı veya yalanlayıcı açıklamada bulunmamıştır. Yalan ve tahrik edici haberi TRT’ye kim verdi? Telsizle camiye bomba atıldı diyen polisler de bulunmamıştır.(36)

“Kanımız aksa da zafer ?slamın” ve “Ya tam susturacağız, ya kan kusturacağız” sloganları eşliğinde, Müslümanlık ve milliyetçilik adına insanlara işkence ve eziyet edildi, korunmasız insanlar gaddarca katledildi. ?ükrü Yalçın, Halil Büyrü, Süleyman Üreyen, Ahmet Doğan, Mustafa Bağcı, Veli Solmaz, Gökçen Kartal, Rıza Candan, Hamza Gökmen bu şekilde öldürülenlerden birkaçıdır.

O günlerin gazete haberleri de hiç iç açıcı değildi: “?skilip yolu üzerinde Yazı Mahallesinin çıkışında biri kadın 7 kişi, elleri bağlı silahla öldürülmüş olarak bulundu. SSK Hastanesi’nde 7 kişinin cesedi bulunmaktadır. Toplam ölü sayısı 17’ye yükselmiştir. Kimliği belirlenenler: ?smail Solmaz, Veli Solmaz, Hasan Bağzık, Rıza Candan, Ahmet Doğan, ?ükrü Yalçın, Mehmet Yılmaz, Mehmet ?ahinci, Mustafa Yıldırım, Aziz Gündoğdu, Ali Paçacı. Bu sayının giderek artacağından korkulmaktadır.” 37

Eğitimci, yazar ve araştırmacı ?smail PAMUK anlatıyor: “Milönü semtinde oturmaktayım. Milönü, bundan 30 yıl kadar önce, bomboş bir yerdi. ?ehrin çöpleri buralara dökülürdü. Köylerden kentte göç edenler buraya yerleştiler. Bir varoş alanıydı. Süreç içinde yeni yapılarla bu noktaya gelindi. Bu semtte oturanların çoğunluğu demokrat ve Alevilerdir. Genellikle Çorum’da Alevi - Sünni ayrımı yoktur. Çorum’un Alevisi Sünnisi birbirlerine dostlardır. Ancak MHP’lilerin mezhep körüklemesiyle bazı saldırılar oluyordu. Ama Sünnilerin büyük çoğunluğu bu kışkırtmalara katılmıyorlardı. Nitekim, 28 Mayıs’ta başlayan birinci saldırı sırasında, MHP’liler, tüm kışkırtmalara karşın Sünni inançlı Çorumlulardan destek bulamamışlardı. Daha sonra dini ve camiyi ortaya attılar. Bu nedenle tarafsız Sünniler katılmasalar da senaryonun özü anlaşıldığında desteklerini çekmişlerdir. Saldırganların çoğunluğu dışarıdan getirilmiş militanlardır.

“Çorum katliamına başından sonuna kadar tanık oldum. Hatta 4 Temmuz Cuma günü başlatılan saldırıdan bir gün önce, emniyet güçleri, Milönü’nde, SSK Hastanesi çevresinde birçok Alevi ve solcuyu gözaltına alırlarken, ben de gözaltına alınanlardan biriyim. Saldırıyı MHP’liler başlattı. Tanık olduğum bir olayı anlatayım. ?kinci saldırı sırasında olacak, Veli Solmaz adında bir dedeyle kahvenin önünde oturuyorduk. Ahmet Doğan diye bir tanıdık geldi Telaşlıydı, heyecanlı ve korku içindeydi. Titriyor ve kısık sesle Veli Solmaz’a ‘Mahallemizde evleri yakıyorlar. Ben bir kamyon buldum, eşyalarımı köye taşıyacağım. Ama korkudan gidemiyorum. Senin kardeşin CHP ?l Başkanıdır. Askerlere söylesin iki asker versinler, beraber eşyalarımı yükleyip gideyim’ dedi. Veli Solmaz da, ‘Yahu sen de korkaksın. Bunu yapanlar 15 - 16 yaşlarındaki çoluk çocuk. ?çlerinde aklı başında biri var mı ki. Haydi beraber gidelim. Onlarla konuşurum, komşularda çayımızı da içeriz, eşyanı da yükleriz’ dedi ve birlikte kalkıp gittiler. Aradan on, on beş dakika geçmişti ki Veli Solmaz ile Ahmet Doğan‘ın öldürüldüğü, fırına atılarak yakıldığı haberi geldi. Yakınları ve komşuları, her ikisinin fırından çıkarılan kemiklerini, küllerini bir torbaya koyarak getirdiler. Elbette ki Çorum’da katledilenler yalnız bu ikisi değildi. Çok sayıda kadın, çocuk ve erkek öldürüldü. Askeri birlikler olmasaydı, belki daha çok insan ölebilirdi. Çünkü polislerin büyük çoğunluğu yanlıydı ve saldırganları kolluyorlardı. Emniyet güçleri yansız ve zamanında önlem almış olsalardı, inanınız ki böylesine acılı olaylar olmayacaktı.”

Tanık Bektaş: “Evimden zorla alınarak, halen Çukurörenli KARABEBEK adı ile bilinen şahsın evine götürdüler. Orada gözlerimi bağladılar. Ben kendilerine, 74 yaşında olduğumu, hacca gittiğimi, temiz bir insan olduğumu, ibadetini yapan bir Müslüman olduğumu, 17 nüfusluk olduğumu, beni bağışlamalarını söyledim. Beni tartakladılar. Sonra bıraktılar.”

Tanık Bekir (Bektaş’ın torunu): “Evimden zorla alarak dedemin götürüldüğü yere götürdüler. Gözlerimi bağladılar. El ve ayaklarımı da bağladılar. Ayrı bir odaya koydular. Beni dövmeye başladılar. O sırada gözlerimdeki bağ kendiliğinden çözüldü. Beni dövenlerden birinin elinde bir tabanca vardı, sopalı olan Hasan Çoksoy’u tanıdım. Daha birkaç kişi vardı. Görsem tanırım. Bana yapılan işkenceden sonra bayılmışım. Dedem ve babam beni aramaya çıkmışlar. ‘Oğlumuz Bekir’i arıyoruz, nerede?‘ diye sorduklarında, tanımadıkları bir kişi, ‘Mahalledeki baş tertipçi, sevk ve idare edici olan kişiye sorun ve ondan izin alın, o başkandır’ dedi. Biz de kim olduğunu sorduğumuzda, bize 22 - 23 yaşlarında bir şahıs gösterdiler. Daha sonra yaptığımız araştırmada eli silahlı şahsın Selim Gökgöz olduğunu bize söylediler.” 38

Faşistlerin kadına saygısı
Kahramanmaraş katliamında Esma Suna’nın evini basmışlardı. Esma’nın gözleri önünde çocuklarını, eşini öldürmüşlerdi. Esma Suna ise gebe ve doğumu yakındır. Faşistler gözlerini kırpmadan satır, sopa ve kurşunla Esma’yı ve karnındaki bebekle birlikte öldürmüşlerdi. Gözleri görmeyen 80 yaşlarındaki bir kadının gözlerini tornavida ile oymuş, sonrada öldürmüşlerdi. 1978 Sivas olayında da küçük bir kız çocuğuna tecavüze kalkışmışlardı. ?sim üstünde ‘faşist’, bunlar kadın, çocuk, yaşlı ve hasta dinlemezler. Kan içicidirler. ?şte Çorum’da da marifetlerini gösterirler,

“Kartal bir Alevi ailesidir. O gün kapılarını sıkı sıkıya kapatmış, korku içinde dışarıdan gelen sesleri dinliyorlardı. Onların da kapıları çalındı. Bazı sesler ‘Dışarı çık, öldüreceğiz sizi’ diye bağırdılar. Kapı kırılmak üzereyken Satılmış KARTAL kapıyı açtı. Kapıdan elleri sopalı bir grup dalmıştı. Satılmış KARTAL, o kargaşada kendisini dışarı atmış, bitişik apartmanda gizlenmeyi başarmıştı. Ama karısı Gökçen KARTAL evde kalmıştı. Bağırmaları duyuluyordu kadının. Gökçen KARTAL’ı sürükleyerek dışarı çıkarırlar. Orta yaşlı kad&